Về quê Tảo mộ – Một nét văn hoá đặc sắc của người Tày
1. Một vài nét về Dân tộc Tày
Dân tộc Tày (nguồn gốc dân tộc của Diệp) là một trong những cộng đồng cư dân lâu đời và đông dân nhất trong các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, gần 2 triệu người, tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc như: Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Người Tày có lịch sử lâu đời, sinh sống chủ yếu ở vùng trung du và miền núi thấp, nơi có những thung lũng, dòng suối, cánh đồng nhỏ xen giữa núi non hùng vĩ.
Người Tày có đời sống văn hóa phong phú với nhiều nét đặc trưng thể hiện qua phong tục tập quán, lễ hội, ẩm thực, trang phục, kiến trúc nhà sàn và đặc biệt là văn học dân gian, âm nhạc như hát then, đàn tính và mỹ thuật. Trong đời sống thường nhật, người Tày luôn gìn giữ tinh thần cộng đồng, đề cao sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên và đoàn kết với các dân tộc anh em xung quanh.
Trong dòng chảy văn hoá ấy, có một phong tục mà hầu như mỗi người Tày đều ghi nhớ và trân trọng, đó là lễ tảo mộ, diễn ra vào ngày 3 tháng 3 âm lịch hằng năm.
2. Lễ tảo mộ của Dân tộc Tày
– Trong văn hoá Á Đông, Lễ tảo mộ từ lâu đã gắn với tiết Thanh minh:
Thanh minh trong tiết tháng ba,
Lễ là tảo mộ hội là đạp thanh
(Nguyễn Du, Truyện Kiều)
– Đối với người Tày, lễ tảo mộ không đơn thuần là việc dọn dẹp, chăm sóc phần mộ của tổ tiên, mà còn là một dịp quan trọng để con cháu hướng về cội nguồn, thể hiện lòng biết ơn và sự kết nối giữa các thế hệ trong gia đình.
– Vào ngày 3 tháng 3 âm lịch, các gia đình người Tày thường cùng nhau chuẩn bị lễ vật, mang đến khu nghĩa địa của dòng họ. Lễ vật gồm các món phổ biến như: Thịt gà, thịt lợn, cá, măng, và đặc biệt là xôi nhiều màu được làm từ các loại lá cây trên rừng. Không khí của ngày này vừa trang nghiêm, vừa ấm áp. Trên những triền đồi, dưới tán cây hoặc giữa những khoảng đất yên tĩnh, con cháu cùng nhau phát cỏ, đắp lại mộ, dâng lễ, thắp hương tưởng nhớ ông bà tổ tiên.
– Sau phần nghi lễ, nhiều gia đình quây quần bên nhau, cùng ăn uống, trò chuyện ngay tại nơi tảo mộ. Đây không chỉ là một hoạt động mang tính nghi thức, mà còn là dịp để gắn kết tình thân, để những người đi xa có cơ hội trở về, gặp gỡ và chia sẻ.
– Ẩn sâu trong Lễ tảo mộ là triết lý sống “uống nước nhớ nguồn” – một giá trị cốt lõi trong văn hoá người Tày. Đồng thời, việc lựa chọn vị trí mộ phần, cách bố trí không gian nghĩa địa cũng thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa con người với tự nhiên, giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần.
3. Diệp về quê đi tảo mộ cùng gia đình
– Năm nào cũng vậy, dù làm việc xa nhà, Diệp cũng thu xếp thời gian để trở về tảo mộ cùng gia đình. Đây là một sự kiện quan trọng, được về thăm gia đình, thắp hương ông bà tổ tiên và bày tỏ lòng biết ơn với thế hệ đã sinh ra mình.
– Năm nay thời tiết mát mẻ. Về đến nhà, Diệp vui mừng vì thấy mẹ khoẻ mạnh và nở nụ cười tươi trên khuôn mặt. Như thường lệ, Diệp đi một vòng quanh nhà, thăm đàn gà, con lợn, con trâu, con mèo và khu vườn mẹ trồng. Sau đó, hai mẹ con chuẩn bị lá cây trên rừng để nấu xôi. Em trai bận công việc nên không về được, chỉ có thể gọi điện từ xa.
– Trước ngày tảo mộ, các hộ gia đình trong xóm đã đến phát cỏ mộ và quét dọn sạch sẽ khu mộ để ngày mùng 3 tháng 3 chỉ việc mang đồ đến cúng. Diệp cùng mẹ đi làm cỏ mộ. Năm nay cỏ mọc khá um tùm, cũng mất khá nhiều thời gian cắt cỏ và dọn dẹp. Diệp rất hào hứng, vì lâu mới lại lao động chân tay.
– Buổi tối trước ngày tảo mộ, Diệp cùng mẹ chuẩn bị mâm lễ vật để cúng. Năm nay nhà có các món: Thịt gà luộc, thịt lợn rán, cá rán, nem rán, sườn, giò, hoa quả và 2 bát xôi có màu tím và màu chàm.
– Sáng ngày 3 tháng 3, nhà nào cũng dậy sớm chuẩn bị đi tảo mộ. Không chỉ các gia đình trong xóm mà còn cả các gia đình xa quê cũng đã kịp trở về. Từ 7h sáng, dòng người đổ ra đường, từ trẻ em đến người già, rộn ràng đến các khu mộ. Mọi người thắp hương và bày mâm cúng. Trong khi cúng, các gia đình giao lưu, trò chuyện, kể lại kỷ niệm năm xưa với các cụ, một số nhà cùng lên kế hoạch xây mới khu mộ. Diệp cũng vui mừng khi gặp lại mọi người. Sau khi cúng xong, đốt tiền vàng mã và thu dọn.
– Năm nay Diệp và mẹ không chỉ tảo mộ bên nội mà còn đi tảo mộ ông ngoại. Trước mộ ông bà tổ tiên, bà nội, ông ngoại và bố, Diệp cầu mong họ sẽ phù hộ cho cả nhà luôn mạnh khoẻ, bình an và mọi điều tốt lành. Có lẽ, chính những khoảnh khắc giản dị ấy đã khiến mình hiểu rõ hơn ý nghĩa của hai chữ “cội nguồn”.
Ảnh 1: Diệp về nhà và thăm các con vật trong nhà
Ảnh 2: Hai mẹ con cùng cắt cỏ, dọn dẹp khu mộ của gia đình
Ảnh 3: Hai mẹ con chuẩn bị xôi để cúng
Ảnh 4: Mâm cỗ cúng tổ tiên của nhà Diệp
Ảnh 5: Quang cảnh ngày lễ tảo mộ tại xóm Diệp
Ảnh 6: Diệp cùng mẹ tại lễ tảo mộ
Ảnh 7: Diệp gặp lại họ hàng khi đi tảo mộ
Ảnh 8: Diệp ngồi cầu nguyện trước mộ bố
Ảnh 9: Hai mẹ con đi tảo mộ bên ngoại
Ảnh 10: Họ hàng thân thiết đến thăm nhà Diệp
Ảnh 11: Diệp tạm biệt mẹ để lên đường đến Hà Nội
4. Kết luận
Lễ tảo mộ là một nét văn hoá truyền thống của người dân tộc Tày, vẫn giữ được giá trị bền vững theo thời gian. Đó không chỉ là một nghi lễ, mà còn là một không gian văn hoá, nơi con người tìm về với cội nguồn. Việc gìn giữ và tiếp nối những giá trị ấy không chỉ là trách nhiệm, mà còn là một cách để mỗi người hiểu rõ hơn về bản sắc của mình trong dòng chảy của thời đại.
Với Diệp, mỗi mùa tảo mộ không chỉ là một chuyến đi, mà còn là một hành trình chủ động trở về, trở về với quê hương, với tổ tiên và với chính mình. Và có lẽ, đó là điều khiến Diệp luôn mong chờ ngày này mỗi năm.