NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY CỔ ĐIỂN VIỆT NAM LUÔN HƯỚNG TỚI NGƯỜI GẤP GIẤY

1. Mở đầu

Trong nhiều loại hình nghệ thuật, như điêu khắc hay hội hoạ, tác phẩm cuối cùng thường được coi là trung tâm. Người sáng tác giữ vai trò quyết định, còn công chúng chủ yếu tiếp cận tác phẩm thông qua việc quan sát, cảm nhận và diễn giải giá trị thẩm mỹ. Quá trình sáng tạo thường khép kín, gắn chặt với năng lực cá nhân và tay nghề của nghệ sĩ.

Trong Nghệ thuật Gấp giấy, giá trị không chỉ nằm ở hình thức của mẫu gấp hoàn chỉnh, mà được hình thành trong quá trình thực hành, nơi con người trực tiếp tham gia bằng thao tác, trải nghiệm và tư duy không gian. Mẫu gấp giấy không tồn tại để được chiêm ngưỡng đơn thuần, mà để được gấp, được thực hành và được lan truyền.

Trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển Việt Nam, người gấp giấy giữ vị trí trung tâm. Từ việc sáng tác mẫu gấp cho đến cách trình bày sơ đồ hướng dẫn, tất cả đều hướng tới mục tiêu giúp người tham gia dễ tiếp cận, dễ thực hành và dễ lan toả cho nhiều người. Chính sự khác biệt này đã tạo nên tính đại chúng và sức sống bền vững của Nghệ thuật Gấp giấy trong đời sống văn hóa.

2. Tại sao phải hướng đến người gấp giấy?

– Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật và văn hoá đại chúng. Quá trình gấp giấy thường gắn với 3 nhóm đối tượng:

+ Nghệ nhân sáng tác mẫu gấp – Người nghiên cứu, thiết kế mẫu gấp.

+ Người tham gia gấp giấy – Người thực hành theo mẫu gấp và từ đó có thể sáng tạo thêm những biến thể hoặc mẫu gấp của riêng mình.

+ Người quan sát và hỗ trợ – Người hướng dẫn, giảng dạy, quan sát và đồng hành trong quá trình gấp giấy.

– Trong nhận thức phổ biến hiện nay, mẫu gấp giấy thường được gắn chặt với tên tuổi của nghệ nhân sáng tác. Tuy nhiên, trong Nghệ thuật Gấp giấy Cổ điển Việt Nam, người tham gia gấp giấy mới là trung tâm của toàn bộ quá trình: Từ mục đích sáng tác, tạo lập Hình cơ bản, xác định số lượng bước gấp, cho đến phương pháp trình bày sơ đồ hướng dẫn. Tất cả đều hướng tới việc tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người gấp giấy tham gia.

– Một mẫu gấp chỉ thực sự có giá trị khi: Có thể được nhiều người gấp lại; Có khả năng lan truyền trong cộng đồng; Trở thành khởi nguồn cho những sáng tạo tiếp theo. Nhờ vậy mới thể hiện rõ tính đại chúng của Nghệ thuật Gấp giấy, một loại hình của ngành Công nghiệp Văn hoá.

Bản phác thảo trong quá trình sáng tác mẫu gấp con bò. Phân chia động tác gấp có vai trò quan trọng, cơ sở cho việc trình bày hình vẽ hướng dẫn, thuận lợi nhất cho người tham gia gấp giấy. 

3. Nghệ nhân gấp giấy làm thế nào để Mẫu gấp của mình thu hút được nhiều người tham gia?

– Để thu hút nhiều người tham gia gấp theo mẫu của mình, trong quá trình sáng tác, nghệ nhân không chỉ tập trung vào hình thức cuối cùng của mẫu gấp, mà luôn tự đặt ra những câu hỏi mang tính xã hội và cộng đồng: Mẫu gấp này có thu hút được người tham gia gấp giấy không? Cách trình bày mẫu gấp có rõ ràng, dễ hiểu không? Số lượng và trình tự các bước gấp có phù hợp với nhiều lứa tuổi, từ trẻ em đến người già hay không? Mẫu gấp có thuận lợi cho việc hướng dẫn, chia sẻ và lan truyền không?

– Từ đó, trong quá trình sáng tác, nghệ nhân cần chú trọng:

+ Tạo lập mẫu gấp ở dạng biểu tượng chứ không cố gấp cho giống như thật;

+ Chú ý đến số lượng bước gấp, càng ít bước gấp càng tốt. Giảm các động tác thừa và các thao tác phức tạp hoặc mang tính “biểu diễn kỹ thuật”;

+ Sắp xếp các bước gấp theo trình tự hợp lý, logic;

+ Cách gấp logic, có định vị hình học rõ ràng;

+ Trình bày sơ đồ hướng dẫn trực quan, cả ở dạng hình học 4D, logic, dễ hiểu;

+ Sẵn sàng điều chỉnh mẫu gấp và trình bày lại sơ đồ khi tìm ra phương án khác tốt hơn;

+ Trình bày theo hệ thống ký hiệu hướng dẫn thống nhất để người tham gia gấp một mẫu có thể dễ dàng đọc hiểu sơ đồ hướng dẫn các mẫu khác;

– Vị thế của một Nghệ nhân Gấp giấy Cổ điển không nằm ở việc có bao nhiêu người chiêm ngưỡng tác phẩm, mà nằm ở việc có bao nhiêu người tham gia gấp theo mẫu của mình.

– Một mẫu gấp càng được nhiều người gấp lại, chỉnh sửa, phát triển và lan truyền thì giá trị văn hóa của mẫu gấp đó càng lớn.

 

Sắp xếp các bước gấp theo trình tự hợp lý, logic: Phần chân sau, đuôi, chân trước và đầu. Mỗi mẫu gấp có trình tự gấp khác nhau. Qua đó, tạo điều kiện thuận lợi cho người gấp theo mẫu.

Các video giới thiệu mẫu gấp trên Kênh Diep Tay Vlogs đều hướng tới người tham gia gấp giấy. 

4. Kết luận

Hướng tới người tham gia gấp giấy chính là sức sống cốt lõi của Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển. Nhờ vậy, nghệ thuật không bị đóng khung trong vai trò của tác giả hay sản phẩm hoàn chỉnh, mà trở thành: Một quá trình thực hành mở; Một không gian sáng tạo cộng đồng; Một loại hình nghệ thuật có khả năng lan tỏa rộng rãi trong xã hội hay chính là một loại hình nghệ thuật đại chúng.

Chính việc luôn hướng tới người gấp giấy giúp Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam giữ được bản sắc riêng, tạo giá trị văn hóa, đồng thời thích ứng và phát triển bền vững trong đời sống đương đại, trở thành một loại hình nghệ thuật đặc sắc của ngành Công nghiệp Văn hoá.

 

KTS. Nguyễn Thị Diệp

Xem thêm bài viết Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam khác với Origami Nhât Bản như thế nào? tại đây 

Xem các bài viết lý luận gấp giấy khác tại đây