NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY THÚC ĐẨY VĂN HOÁ CỘNG ĐỒNG

1. Mở đầu

– Văn hoá cộng đồng là hệ thống những giá trị và hành vi được chia sẻ trong một nhóm người, một dân tộc, một quốc gia, thông qua quá trình cùng tồn tại, cùng làm việc và cùng sáng tạo. Đối với dân tộc Việt Nam, văn hoá cộng đồng luôn là một nền tảng tạo nên tinh thần đoàn kết, trải qua nhiều giai đoạn lịch sử và tạo nên sức mạnh to lớn của dân tộc Việt Nam.

– Việt Nam có nhiều loại cộng đồng: Cộng đồng gia đình; cộng đồng dòng họ; cộng đồng làng xóm; cộng đồng nghề nghiệp; cộng đồng khu vực; cộng đồng tôn giáo, tín ngưỡng;… Sau này còn có thêm cộng đồng mạng xã hội; cộng đồng quốc gia,…

– Nghệ thuật Gấp giấy không chỉ là môn nghệ thuật thiết kế, từ một tờ giấy hình vuông tạo ra các mẫu vật nghệ thuật, mà còn là một hoạt động đại chúng, có khả năng kiến tạo văn hoá cộng đồng, tạo thành cộng đồng Nghệ thuật Gấp giấy.

– Chính tính phổ cập và khả năng lan truyền của Nghệ thuật Gấp giấy đã giúp con người dễ dàng kết nối với nhau, hình thành nên văn hoá gấp giấy, từ gia đình, trường học đến các không gian xã hội, rộng lớn hơn, góp phần duy trì và thúc đẩy tính văn hoá cộng đồng trong giai đoạn mới của người Việt – Công nghiệp Văn hoá.

Mẫu gấp Thuyền mái hiên với 8 bước gấp, rất đơn giản, song cũng phải cần sự trợ giúp của nhiều người thì các em mới gấp được và chia sẻ niềm vui khi hoàn thành. Yếu tố cộng đồng xuất hiện

2. Gia đình – hạt nhân cộng đồng đầu tiên của văn hoá gấp giấy

– Hiện nay, trong nhiều gia đình, các thành viên có xu hướng đề cao sự tự do cá nhân. Bố mẹ bận rộn với công việc; con cái dễ bị áp lực từ bài tập trong trường, cuốn vào điện thoại và thiết bị số. Thời gian đối thoại trực tiếp giữa các thế hệ ngày càng thu hẹp. Trong bối cảnh đó, những hoạt động chung mang tính tương tác thực sự trở nên hiếm và đặc biệt quan trọng.

– Mẫu gấp giấy có thể trở thành một cầu nối giữa các thế hệ. Bố, mẹ dạy con gấp một Mẫu gấp con vật, ông bà hướng dẫn cháu từng thao tác gấp giấy, không chỉ là truyền đạt kỹ năng, mà còn thiết lập một không gian chia sẻ và đồng hành. Hai, ba thế hệ cùng ngồi bên nhau, cùng lựa chọn mẫu gấp, quan sát từng động tác hướng dẫn và gấp theo. Đó có thể coi là một quá trình tái thiết sự gắn kết gia đình. Khi gấp thành công một mẫu gấp, niềm vui đó san sẻ và nhân lên cho tất cả mọi thành viên trong gia đình.

– Một Nghệ nhân gấp giấy đã từng chia sẻ với Diệp rằng: Thuở nhỏ, chính ông nội đã dạy ông gấp các mẫu truyền thống như: Mũ Ông Công, Đầu Múa Lân, máy bay, tàu thuỷ,… Những buổi học giản dị ở nhà đó, không chỉ truyền sự khéo léo, mà còn gieo vào cho ông niềm say mê và ý thức gìn giữ giá trị truyền thống văn hoá gia đình. Từ đây, nảy mầm cho một hành trình sáng tạo lâu dài của nghệ nhân sau này.

Cộng đồng gấp giấy trong gia đình mình, một trò 3 thầy 

3. Trường học và câu lạc bộ – tổ chức hoá tính cộng đồng gắn với Nghệ thuật Gấp giấy

– Khi Nghệ thuật Gấp giấy bước vào trường học và các câu lạc bộ, nó mở rộng từ cộng đồng gia đình sang cộng đồng tổ chức. Ở đây, những cá nhân không cùng dòng họ vẫn có thể kết nối với nhau, thông qua một hệ thống thực hành chung. Tính cộng đồng không còn chỉ dựa trên quan hệ thân thuộc, mà được hình thành từ sự cùng tham gia.

– Trong một lớp học hay buổi sinh hoạt câu lạc bộ, mỗi người đều bắt đầu từ một tờ giấy vuông giống nhau. Sự bình đẳng về vật liệu và quy trình gấp tạo ra điểm xuất phát chung, qua đó giảm thiểu khoảng cách xã hội. Khi các thành viên trao đổi cách gấp, hỗ trợ nhau sửa lỗi, cùng chia sẻ niềm vui và kinh nghiệm, một mạng lưới hợp tác tự nhiên được hình thành.

– Ở cấp độ này, Nghệ thuật Gấp giấy vận hành như một “ngôn ngữ hành động”. Các nếp gấp, ký hiệu hướng dẫn và trình tự thao tác trở thành hệ thống giao tiếp chung. Người tham gia có thể hiểu nhau thông qua hành động, không phụ thuộc vào tuổi tác, nghề nghiệp hay vị thế xã hội.

– Chính sự thực hành tập thể có tổ chức ấy làm cho văn hoá cộng đồng được củng cố và lan toả. Từ một lớp học nhỏ hay một câu lạc bộ địa phương, tinh thần hợp tác và chia sẻ có thể mở rộng thành những cộng đồng sáng tạo bền vững hơn trong xã hội và quốc gia.

Cộng đồng gấp giấy trong CLB – thời điểm tạm quên điểm số và điện thoại di động 

4. Từ cộng đồng xã hội đến cộng đồng sinh thái

– Nghệ thuật Gấp giấy là nghệ thuật tạo lập biểu tượng con vật, thực vật trong thế giới tự nhiên. Khi gấp một con vật, người ta buộc phải quan sát cấu trúc, tỷ lệ và đặc điểm tạo hình của nó. Quá trình ấy không chỉ là mô phỏng hình dạng, mà là một hành vi nhận thức về trật tự, vẻ đẹp và logic cấu trúc hình dáng của con vật đó. Thông qua từng nếp gấp, con người thiết lập một mối liên hệ tinh thần với thế giới tự nhiên.

– Trong các đô thị lớn, người ta ít có điều kiện tiếp xúc với thế giới tự nhiên. Thông qua việc gấp chim, cá, hoa lá,… có cơ hội quan sát, tìm hiểu và hình dung về thế giới tự nhiên một cách chủ động và sáng tạo.

– Vì vậy, văn hoá cộng đồng được mở rộng từ quan hệ giữa người với người sang ý thức cộng đồng sinh thái – nơi con người hiểu mình là một phần của hệ thống tự nhiên rộng lớn và cần sống trong sự tôn trọng, hài hoà với môi trường xung quanh, góp phần thực hiện mơ ước của số đông mọi người trong đô thị về môi trường sống: “thành phố trong rừng” và “ rừng trong thành phố”.

Công viên Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam – Một công viên chuyên đề mới, nơi định hình văn hoá cộng đồng gắn với Nghệ thuật Gấp giấy của người Việt

5. Kết luận

– Từ gia đình đến trường học, từ câu lạc bộ đến không gian xã hội rộng lớn, và xa hơn là mối liên hệ với tự nhiên, Nghệ thuật Gấp giấy là một minh chứng về một khả năng kiến tạo nhiều mối quan hệ cộng đồng mới.

– Mỗi bước gấp là một hành động, mỗi lần lan truyền là một thông điệp, mỗi mô hình gấp giấy là một nhịp cầu kết nối con người với nhau và với tự nhiên.

– Khi những hành động ấy được lặp lại trong đời sống thường nhật, chúng tạo nên văn hoá cộng đồng – một nền văn hoá dựa trên sự chia sẻ, hợp tác và ý thức đoàn kết.

– Lan truyền Nghệ thuật Gấp giấy để thúc đẩy văn hoá cộng đồng là mục tiêu mà Diệp theo đuổi.

 

KTS. Nguyễn Thị Diệp