NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY VIỆT NAM KHÁC VỚI ORIGAMI NHẬT BẢN NHƯ THẾ NÀO?

1. MỞ ĐẦU

Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật và văn hoá đại chúng. Ai cũng có thể tham gia gấp theo mẫu gấp, chỉnh sửa mẫu gấp và tạo mẫu gấp của riêng mình.

Nghệ thuật Gấp giấy khởi nguồn tại Trung Hoa, dân tộc phát minh ra giấy (năm 105 sau Công nguyên) và lan truyền ra các quốc gia xung quanh.

Mỗi quốc gia tại phương Đông đều có Nghệ thuật Gấp giấy của riêng mình. Theo tiến trình của lịch sử quốc gia, có giai đoạn Nghệ thuật này đậm nét, có giai đoạn mờ nhạt, thậm chí biến mất.

Nghệ thuật Gấp giấy (Origami) của người Nhật nổi tiếng bởi Mẫu gấp truyền thống Con cò ngồi (con hạc), gắn với biểu tượng “An lành, may mắn”.

Nghệ thuật Gấp giấy của người Việt được biết đến bởi Mẫu gấp truyền thống Mũ Ông Công, gắn với biểu tượng “ Hoà đồng, sáng suốt”.

Trong quá trình phát triển, từ truyền thống đến hiện đại, Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam luôn giao lưu, học hỏi với Nghệ thuật Gấp giấy của nhiều quốc gia phương Đông, đặc biệt là Origami Nhật Bản. Tuy nhiên, Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam có sự đặc sắc riêng, thể hiện rõ qua 5 sự khác biệt được giới thiệu dưới đây.

Mẫu gấp Mũ Ông Công – Mẫu gấp có lịch sử lâu đời của người Việt Nam

Sách gấp giấy của người Việt được xuất bản tại châu Âu vào cuối thế kỷ XX 

Sách gấp giấy của người Việt nêu trên đã được tái bản tại Mỹ

2. 5 SỰ KHÁC BIỆT HAY ĐẶC SẮC CỦA NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY VIỆT NAM

2.1. Sự khác biệt 1 – Hệ thống Hình cơ bản

– Quá trình gấp giấy không chỉ thể hiện qua Tờ giấy hình vuông – Mẫu Gấp giấy, mà gồm 3 phần: Tờ giấy hình vuông – Hình cơ bản – Mẫu gấp giấy.

– Trong quá trình tạo Mẫu gấp giấy, có một số mẫu chung nhau những bước gấp ban đầu nhất định. Hình đạt được từ những bước chung nhau đó (khoảng 5 đến 10 bước gấp) được gọi là Hình cơ bản của những Mẫu gấp giấy ấy. Sự khác biệt giữa các Hình cơ bản chính là sự khác nhau ở những nhánh gấp, về số lượng, hình dạng và tỷ lệ nhánh gấp.

– Hình cơ bản đã được người Việt giới thiệu tại Châu Âu vào những năm 1990.

– Hệ thống Hình cơ bản gồm 6 nhóm:

(i) Nhóm Hình cơ bản N.0: Không có hình cơ bản. Từ tờ giấy hình vuông, gấp thành Mẫu gấp;

(ii) Nhóm Hình cơ bản N1: Xuất phát từ phân chia cạnh tờ giấy thành lưới ô vuông. Nhóm Hình cơ bản này phân thành Nhóm thứ cấp: N1.1 – N1.8;

(iii) Nhóm Hình cơ bản N2: Xuất phát từ phân chia cạnh tờ giấy thành các góc. Nhóm Hình cơ bản này phân  thành Nhóm thứ cấp: N2.1 – N2.6;

(iv) Nhóm Hình cơ bản N3: Xuất phát từ phân chia góc tờ giấy. Nhóm Hình cơ bản này phân thành Nhóm thứ cấp: N3.1 – N3.6;

(v) Nhóm Hình cơ bản N4: Chia tâm tờ giấy thành các góc. Nhóm Hình cơ bản này phân thành Nhóm thứ cấp: N4.1 – N4.6;

(vi) Nhóm Hình cơ bản N5: Phân chia tờ giấy thành các phần không đối xứng. Nhóm Hình cơ bản này phân thành Nhóm thứ cấp: N5.1 – N5.3.

– Vai trò của Hệ thống Hình cơ bản:

+ Đối với nghệ nhân: Hình cơ bản là con đường kết nối Thế giới thực chứng của họ tới Thế giới siêu hình của Nghệ thuật Gấp giấy, nơi tồn tại tất cả Mẫu Gấp giấy. Cái khó của nghệ nhân gấp giấy không chỉ là tạo lập ra mẫu gấp mà còn là tìm ra Hình cơ bản phù hợp nhất cho chính mẫu gấp đó.

+ Đối với người tham gia gấp theo mẫu: Có đến hàng trăm mẫu gấp, nhờ có Hình cơ bản mà có thể phân loại mẫu gấp. Qua đó, thuận lợi cho việc tra cứu mẫu gấp. Ví dụ: Trong tổng số 77 Hình cơ bản đã giới thiệu, có 22 Hình cơ bản với 6 nhánh gấp để gấp con vật có 4 chân, đầu và đuôi. Ai muốn tạo mẫu con vật 4 chân nên tra cứu 22 Hình cơ bản này để có thể gấp tối thiểu 22 mẫu gấp của riêng mình.

Hệ thống hình cơ bản có thể coi như hệ thống kết cấu hạ tầng và tài nguyên của Nghệ thuật Gấp giấy. Kênh Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com không chỉ giới thiệu mẫu gấp, mà luôn chú trọng giới thiệu Hình cơ bản.

Hình cơ bản đã được giới thiệu tại châu Âu cuối thế kỷ XX. Ảnh bên trái: Hình cơ bản trong cuốn sách Klassisches Origami (P. D. Tuyen, NXB Falken, năm 1994); Ảnh bên phải: Mục lục cuốn sách Ideen uber Ideen Origami với các mẫu gấp phân nhóm theo Hình cơ bản (P. D. Tuyen, NXB Falken, năm 1996).

Hệ thống Hình cơ bản với 6 nhóm

 77 Hình cơ bản đã được giới thiệu trên Kênh Diep Tay Vlogs

Ví dụ một số Hình cơ bản tạo ra nhiều mẫu gấp

Ví dụ một số Hình cơ bản phù hợp cho số ít mẫu gấp

 Ví dụ mộ số Hình cơ bản có 6 nhánh gấp để gấp những con vật 4 chân, đầu và đuôi.

2.2. Sự khác biệt 2 – Bộ tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy

– Hiện không có tiêu chí cụ thể, rõ ràng để đánh giá một mẫu gấp, mà thường hay phân theo độ khó (số bước gấp và mức độ công phu của kỹ thuật gấp).

– Bộ tiêu chí đánh giá Mẫu Gấp giấy của người Việt Nam gồm 5 tiêu chí: (i) Mẫu gấp giống đối tượng miêu tả; Trước hết là các chi tiết tiêu biểu; (ii) Số lượng bước gấp; Càng ít bước gấp càng tốt. (iii) Cách gấp logic; Để ai cũng gấp theo được; (iv) Diện tích giấy được sử dụng tối đa; Gấp giấy mà không phải nặn giấy. (v) Hình cơ bản mới; Để tạo sự đặc sắc của mẫu gấp.

– Đây là Bộ tiêu chí khung để mỗi người tham gia tự đánh giá vẻ đẹp của mẫu gấp và không phụ thuộc vào đánh giá của chuyên gia. Bộ tiêu chí này góp phần củng cố thêm tính đại chúng của Nghệ thuật Gấp giấy.

Bộ tiêu chí khung đánh giá Mẫu Gấp giấy có thể coi như trật tự của Thế giới Gấp giấy.  

Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy của người Việt Nam 

2.3. Sự khác biệt 3 – Hệ thống sơ đồ hướng dẫn động tác gấp

– Mặc dù có nhiều công cụ như ảnh chụp, video, … song sơ đồ hướng dẫn động tác gấp đóng vai trò quan trọng. tương tự như cách biểu đạt ngôn ngữ tạo hình của Nghệ thuật Gấp giấy. Nếu không thì sẽ giống như đứng trước một loại hình ngoại ngữ mới.

– Xoá bỏ khoảng cách giữa người yêu thích gấp giấy và mẫu gấp chính là “xoá mù” sơ đồ hướng dẫn động tác gấp. Niềm tin của người tham gia gấp giấy có được trước hết thông qua hệ thống sơ đồ hướng dẫn thống nhất, nếu không, chỉ có thể chiêm ngưỡng.

– Hệ thống sơ đồ hướng dẫn động tác gấp của người Việt được hình thành thống nhất, từ loại ký hiệu đến kích thước ký hiệu. Các sơ đồ hướng dẫn động tác gấp tạo ra yếu tố tạo hình cốt lõi của Nghệ thuật Gấp giấy: (i) Mặt phẳng, đường gấp, nếp gấp; (ii) Hình khối mẫu gấp; (iii) Bố cục, tỷ lệ, đối xứng hoặc cân xứng; (iv) Thông điệp thị giác. Các sơ đồ được trình bày theo một trật tự nhất định, để người tham gia gấp giấy hiểu nhanh quá trình gấp; Chỉ cần gấp một mẫu, có thể hiểu cách hướng dẫn mẫu khác.

– Hệ thống sơ đồ hướng dẫn của người Việt gồm 8 động tác gấp cơ bản và 10 động tác gấp phối hợp với các ký hiệu được tổng hợp thống nhất từ những ký hiệu của các nghệ nhân gấp giấy trên thế giới, và công bố vào năm 1994.

Hệ thống sơ đồ hướng dẫn động tác gấp thể hiện ngôn ngữ tạo hình của Nghệ thuật Gấp giấy. 

Bộ ký hiệu hướng dẫn gấp giấy đã lan truyền tại Châu Âu từ năm 1994; Ảnh bên trái: Tại cuốn sách Klassisches Origami (P. D. Tuyen, NXB Falken, năm 1994); Ảnh bên phải: Tại cuốn sách Faszinierende Origami-Tiere (P. D. Tuyen NXB TOPP, năm 2008) và tái bản nhiều lần.

Hệ thống ký hiệu 8 động tác gấp cơ bản và 10 động tác gấp phối hợp 

2.4. Sự khác biệt 4 – Tính bao trùm của các Mẫu gấp giấy

– Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam hiện có hàng trăm mẫu gấp. Kênh Diep Tay Vlogs đã giới thiệu 120 mẫu gấp của nghệ nhân P. D. Tuyen. Ngoài ra, Việt Nam còn có nhiều nghệ nhân gấp giấy tiêu biểu khác.

– Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam luôn hướng tới các mẫu gấp có tính bao trùm toàn bộ môi trường xung quanh con người.

– Mẫu gấp giấy của người Việt không chỉ có mẫu gấp mang biểu tượng tốt đẹp, mẫu con vật to lớn thể hiện sức mạnh, mẫu con vật thể hiện kỹ năng của người sáng tác, mà còn có cả các mẫu gấp thể hiện sự đa dạng của tự nhiên, gần gũi với con người. Ví dụ như: Mẫu gấp con ruồi, con muỗi, con gián, con kiến,….

Tính bao trùm của các Mẫu Gấp giấy thể hiện một thế giới đa dạng, gần gũi và song hành với thế giới con người; Một thế giới kỳ diệu, nơi con muỗi to bằng con voi. 

 120 Mẫu gấp của người Việt Nam đã được giới thiệu trên Kênh Diep Tay Vlogs

6 Mẫu gấp con vật nhỏ bé xung quanh con người

2.5. Sự khác biệt 5 – Luôn hướng tới người gấp giấy

– Quá trình gấp giấy gắn với 3 đối tượng: (i) Nghệ nhân sáng tác mẫu gấp; (ii) Người tham gia gấp theo mẫu gấp và tự sáng tạo ra một số mẫu gấp của riêng mình; (iii) Người quan sát, hỗ trợ quá trình gấp giấy.

– Mọi người thường hiểu các mẫu gấp giấy gắn với nghệ nhân sáng tác. Trong Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam, người tham gia gấp giấy mới là trung tâm của quá trình. Tất cả các mẫu gấp từ mục đích sáng tác đến việc trình bày đều hướng tới người tham gia gấp giấy.

– Trong quá trình sáng tác, nghệ nhân luôn đặt câu hỏi: Mẫu này có thu hút được người tham gia gấp giấy không? Trình bày mẫu gấp có dễ hiểu không? Thông qua mẫu gấp và số lượng bước gấp có thuận lợi cho việc lan truyền mẫu gấp, từ trẻ em đến người già không? Vị thế của một nghệ nhân sáng tác là việc thu hút số đông người tham gia vào quá trình gấp theo mẫu của mình (không phải chỉ chiêm ngưỡng).

Hướng tới người tham gia gấp giấy chính là sức sống của Nghệ thuật Gấp giấy, một loại hình của ngành Công nghiệp Văn hoá. 

Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam lấy người tham gia gấp giấy làm trung tâm.

3. KẾT LUẬN

Người Việt Nam sáng tạo và thân thiện, chắc chắn có Nghệ thuật Gấp giấy của riêng mình, thể hiện qua 5 điều khác biệt trên.

Kênh Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com nỗ lực lan truyền Nghệ thuật Gấp giấy đặc sắc của người Việt ra thế giới.

Lan truyền Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam; Ảnh trên bên trái: Diệp chọn Nghệ thuật Gấp giấy làm sự nghiệp lâu dài với Mẫu gấp Rùa thần tại Hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội; Ảnh dưới bên trái: Diệp tặng sách gấp giấy cho trường cấp III nơi Diệp từng học; Ảnh trên bên phải: Diệp đang giới thiệu Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam trong một cuộc triển lãm; Ảnh dưới bên phải: Diệp đang trình bày mẫu gấp trong video trên Kênh Diep Tay Vlogs.

 

KTS. Nguyễn Thị Diệp

Xem video NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY VIỆT NAM KHÁC VỚI ORIGAMI NHẬT BẢN NHƯ THẾ NÀO?