NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY LÀ MỘT LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT VÀ VĂN HOÁ ĐẠI CHÚNG

1. Khái niệm về tính đại chúng trong nghệ thuật

Tính đại chúng trong nghệ thuật được hiểu là khả năng tiếp cận rộng rãi của một loại hình nghệ thuật đối với cộng đồng. Một nghệ thuật mang tính đại chúng thường có các đặc điểm:

– Vật liệu và phương tiện dễ kiếm, chi phí thấp;

– Cách tiếp cận không đòi hỏi nền tảng học thuật phức tạp;

– Có khả năng lan tỏa thông qua truyền miệng, giáo dục, truyền thông;

– Cho phép nhiều đối tượng tham gia ở các mức độ khác nhau: sáng tác, thực hành, thưởng thức.

Tính đại chúng không đồng nghĩa với sự đơn giản hay thiếu chiều sâu. Ngược lại, nhiều loại hình nghệ thuật đại chúng vẫn đạt tới trình độ tư duy, sáng tạo và giá trị thẩm mỹ cao.

2. Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật đại chúng

Gấp giấy hội tụ đầy đủ các yếu tố của một loại hình nghệ thuật đại chúng:

– Vật liệu phổ quát: Sử dụng phương tiện rất đơn giản, dễ kiếm – một tờ giấy hình vuông.

– Cách tiếp cận đơn giản: Thông qua các động tác gấp cơ bản. Ai cũng có thể dễ dàng gấp theo. Sáng tác mẫu gấp mới khó, gấp theo mẫu đã có không khó. Tùy theo năng lực tự thân của mỗi người mà lựa chọn mẫu phù hợp để gấp.

– Khả năng tự học và lan truyền mạnh mẽ: Thông qua sách, sơ đồ hình vẽ, lớp học, video trực tuyến. Người đã biết dạy cho người chưa biết.

– Không giới hạn độ tuổi và nghề nghiệp: Từ trẻ em đến người già; Từ học sinh, sinh viên đến giáo viên, kiến trúc sư, nhà thiết kế,…. mọi ngành nghề đều có thể tận dụng thời gian rảnh để tham gia.

– Gắn với đời sống và văn hóa: Nghệ thuật Gấp giấy xuất hiện trong giáo dục, giải trí, trị liệu tinh thần, trang trí,… và có thể ứng dụng trong nhiều lĩnh vực của ngành Công nghiệp Văn hoá như: Kiến trúc; Phần mềm và các trò chơi giải trí; Thiết kế;  Điện ảnh; Xuất bản; Thời trang; Nghệ thuật biểu diễn; Mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; Du lịch văn hóa.

Nghệ thuật Gấp giấy không chỉ là niềm vui cá nhân, mà thực sự trở thành một thực hành văn hóa mang tính cộng đồng. Chính sự đơn giản trong tiếp cận,  nhưng mở rộng trong khả năng sáng tạo và lan truyền đã khiến Nghệ thuật Gấp giấy trở thành một loại hình nghệ thuật đại chúng bền vững.

Tính đại chúng thể hiện qua đặc điểm: Phương tiện đơn giản, dễ tìm – 1 tờ giấy hình vuông; Dễ tiếp cận; Không đòi hỏi nền tảng học thuật phức tạp; Miêu tả thế giới thân thuộc xung quanh 

Không giới hạn độ tuổi và nghề nghiệp, ai cũng có thể tham gia gấp giấy

3. Các thành phần tham gia

3.1. Mẫu gấp giấy

Mẫu gấp giấy là trung tâm của Hệ sinh thái Nghệ thuật Gấp giấy. Các mẫu gấp giấy rất đa dạng và phong phú, từ các mẫu truyền thống như: Con cò ngồi, Mũ Ông Công, Thuyền có mui,… đến các mẫu sáng tác mới, cung cấp nhiều lựa chọn cho người tham gia. Mỗi mẫu gấp không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật tạo hình thị giác, là kết quả của tư duy hình học, sáng tạo cá nhân mà còn là một biểu tượng tinh thần được người mỗi người gấp gửi gắm trong đó.

 Một số mẫu gấp giấy của người Việt Nam – Hướng tới tính đại chúng

3.2. Phương tiện hướng dẫn gấp

Phương tiện hướng dẫn đóng vai trò cầu nối giữa nghệ nhân và cộng đồng. Xưa kia, học gấp giấy phải truyền dạy trực tiếp, may mắn mới gặp được số ít nghệ nhân. Ngày nay, do có nhiều công nghệ hỗ trợ nên người học tiếp cận được nhiều nghệ nhân và vô vàn mẫu gấp.

Các phương tiện hướng dẫn gấp phổ biến: Hướng dẫn trực tiếp, người đã biết dạy cho người chưa biết; Sách; Sơ đồ, bản vẽ; Ảnh chụp; Video và nền tảng số. Sự phát triển của công nghệ số đã thúc đẩy mạnh mẽ tính đại chúng của nghệ thuật gấp giấy.

 Mẫu gấp giấy được hướng dẫn thông qua video và sơ đồ hình vẽ, dễ dàng tiếp cận đến đông đảo người yêu thích

3.3. Nghệ nhân sáng tác

Nghệ nhân là người nghiên cứu, sáng tạo ra các mẫu gấp mới, hệ thống hóa kỹ thuật gấp và truyền cảm hứng. Họ còn giữ vai trò tiên phong trong việc tạo ra phong cách gấp mới. Nghệ nhân cung cấp hệ thống mẫu gấp đa dạng cho người tham gia gấp theo, đồng thời các mẫu gấp cũng trở thành công nghệ nguồn để ứng dụng vào lĩnh vực khác.

Sáng tạo và trình bày hướng dẫn mẫu gấp của mỗi nghệ nhân đều cố gắng đáp ứng cao nhất tính đại chúng.

Nghệ nhân P. D. Tuyen đang sáng tác và vẽ sơ đồ mẫu gấp giấy mới. Ông luôn chú ý đến cách trình bày để ai cũng có thể gấp theo dễ dàng

3.4. Người gấp theo

Người gấp theo là lực lượng đông đảo nhất, không giới hạn độ tuổi hay nghề nghiệp. Thông qua việc thực hành, họ không chỉ tái hiện tác phẩm mà còn học hỏi tư duy cấu trúc, rèn luyện sự kiên nhẫn, cảm thụ thẩm mỹ và kết nối với thế giới tự nhiên. Mỗi người tham gia gấp theo sau khi thành thạo kỹ thuật gấp, có thể tự tạo ra các mẫu gấp cho riêng mình và truyền lại cho những người khác trong cộng đồng.

Các em học sinh đang gấp theo mẫu thông qua sơ đồ hướng dẫn và người truyền dạy

3.5. Người quan sát và cộng đồng hỗ trợ

Ngay cả những người không trực tiếp gấp giấy vẫn góp phần tạo nên tính đại chúng thông qua việc quan sát, chia sẻ, động viên và lan tỏa giá trị của Nghệ thuật Gấp giấy trong cộng đồng. Trong một gia đình, Nghệ thuật Gấp giấy có thể trở thành điểm kết nối tinh thần giữa các thành viên gia đình trong bối cảnh mọi người hiện đang bị cuốn hút theo sự quan tâm của mỗi cá nhân.

Khi các em nhỏ gấp giấy, phụ huynh thường là người quan sát và hỗ trợ

4. Xu hướng của Nghệ thuật Gấp giấy luôn hướng đến tính đại chúng

Trong lịch sử và hiện tại, Nghệ thuật Gấp giấy luôn gắn với tính đại chúng. Đơn giản trong cách gấp để dễ lan truyền là mục đích tự thân của nghệ thuật này.

– Từ xưa, Mẫu gấp truyền thống con cò ngồi (con hạc) gắn với biểu tượng “an lành, may mắn” đã được lan truyền mạnh mẽ. Nghệ thuật Gấp giấy được nhiều người biết đến cũng nhờ mẫu gấp này.

– Ngày nay, các mẫu gấp giấy cổ điển theo hướng tạo lập biểu tượng, gắn với Hệ thống Hình cơ bản thường có số bước gấp ít; số lượng mẫu gấp đa dạng, phong phú thu hút nhiều người tham gia. Đặc biệt, cách tiếp cận: Tờ giấy hình vuông – Hình cơ bản – Mẫu gấp giấy, giúp cho người tham gia gấp theo dễ dàng hơn và sáng tác mẫu gấp cho riêng mình.

–  Nghệ thuật Gấp giấy luôn kết nối các thành viên trong gia đình và cộng đồng xã hội. Xuất hiện các cộng đồng xã hội mới gắn với Nghệ thuật Gấp giấy như: CLB Gấp giấy; Lớp học gấp giấy; Nhóm nghiên cứu; Nhóm truyền thông; Nhóm ứng dụng Nghệ thuật Gấp giấy;…

Nghệ thuật Gấp giấy gắn với văn hoá đổi mới sáng tạo, là xu hướng tất yếu của toàn cầu và càng phổ biến rộng rãi trên thế giới.

5. Kết luận

Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật và văn hóa đại chúng, là nghệ thuật sáng tạo và ngôn ngữ chung của nhiều nền văn hóa.

Trong bối cảnh hiện đại, khi con người tìm kiếm những giá trị bền vững, nhân văn và dễ tiếp cận, Nghệ thuật Gấp giấy ngày càng khẳng định vai trò của mình như một cầu nối giữa nghệ thuật, giáo dục và cộng đồng.

Văn hoá cộng đồng là một trong những sức mạnh mềm cốt lõi của dân tộc Việt Nam. Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật đại chúng, góp phần gia tăng sức sống mới của văn hoá cộng đồng trong thời đại hội nhập.

 

KTS. Nguyễn Thị Diệp

Xem bài viết Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam khác với Origami Nhật Bản như thế nào? tại đây