NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY LÀ NGHỆ THUẬT GIẤU ĐI “PHẦN THỪA”

1. Mở đầu

1.1. Nghệ thuật là gì?

– Nghệ thuật là một khái niệm rộng. Trong lịch sử đã có nhiều cách khác nhau để định nghĩa nghệ thuật. Dưới đây là khái niệm nghệ thuật theo nghĩa khái quát: Nghệ thuật là hoạt động sáng tạo của con người, trong đó con người sử dụng những hình thức và phương tiện nhất định để tạo ra, biểu đạt hoặc truyền tải ý tưởng, cảm xúc, ý nghĩa và giá trị thẩm mỹ.

– Nghệ thuật không chỉ nằm ở tác phẩm cuối cùng. Cách con người tạo ra tác phẩm cũng là một phần quan trọng của nghệ thuật. Mỗi loại hình nghệ thuật có một phương tiện biểu đạt và một nguyên lý tạo lập riêng. Ví dụ:

+ Âm nhạc sử dụng âm thanh để tạo nên giai điệu, tiết tấu và hòa âm.

+ Văn chương sử dụng ngôn ngữ để xây dựng hình tượng và truyền tải ý tưởng, cảm xúc.

+ Hội họa sử dụng đường nét, hình, màu sắc và mặt phẳng để tạo nên hình ảnh.

+ Điêu khắc sử dụng hình khối và vật liệu để tạo nên hình thể trong không gian.

+ Kiến trúc sử dụng không gian, hình khối, vật liệu và ánh sáng để tạo nên công trình.

+ Điện ảnh sử dụng hình ảnh động và âm thanh để kể chuyện và biểu đạt.

+ Sân khấu sử dụng diễn xuất, lời thoại, không gian, âm thanh và ánh sáng để tạo nên tác phẩm trình diễn.

Ví dụ minh hoạ một số loại hình nghệ thuật

– Chính phương thức mà nghệ sĩ sử dụng để tạo nên tác phẩm đã góp phần hình thành nên ngôn ngữ riêng của mỗi loại hình nghệ thuật. Mỗi môn nghệ thuật có một hệ thống “từ vựng”, “ngữ pháp” và phương thức biểu đạt riêng. Người nghệ sĩ sử dụng hệ thống đó để tạo nên tác phẩm, truyền tải những điều mình muốn biểu đạt và tạo nên phong cách sáng tác của riêng mình.

– Gấp giấy là loại hình nghệ thuật sử dụng phương tiện là tờ giấy hình vuông, thông qua các động tác gấp để tạo lập nên một hình thể trong không gian. Nghệ thuật Gấp giấy được xác định bởi hoạt động sáng tạo và biểu đạt thông qua những hình thể đó.

Gấp giấy là loại hình nghệ thuật sử dụng phương tiện là tờ giấy hình vuông, thông qua các động tác gấp để tạo lập nên một hình thể trong không gian

1.2. Nghệ thuật tạo hình?

– Nghệ thuật tạo hình là lĩnh vực nghệ thuật sử dụng hình dạng, đường nét, màu sắc, hình khối, không gian và vật liệu để tạo nên những hình thức có thể cảm nhận bằng thị giác.

– Những loại hình thường được xếp vào nghệ thuật tạo hình: Hội họa, điêu khắc, phù điêu, đồ họa và nghệ thuật sắp đặt. Kiến trúc cũng có những đặc điểm của nghệ thuật tạo hình.

– Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật tạo hình. Từ một tờ giấy phẳng ở không gian 2D, thông qua các động tác gấp, nghệ nhân có thể tạo nên vô vàn hình thể khác nhau ở dạng không gian 3D. Những hình thể đó được tạo nên bằng sự biến đổi hình dạng của tờ giấy thông qua các nếp gấp, đồng thời thay đổi hướng và cấu trúc của tờ giấy trong không gian.

– Các mẫu gấp giấy có hình dạng phong phú, đường nét được tạo nên từ các nếp gấp, màu sắc của mặt giấy làm tăng thêm sự đa dạng. Mẫu gấp giấy trước hết được cảm nhận bằng thị giác, qua đó làm phong phú thêm thế giới tinh thần của con người.

– Vì vậy có thể khẳng định rằng, Nghệ thuật Gấp giấy là một loại Nghệ thuật tạo hình.

Ví dụ minh hoạ một số loại nghệ thuật tạo hình

Nghệ thuật Gấp giấy là một loại nghệ thuật tạo hình

1.3. Phương thức tạo hình

– Trong các loại hình nghệ thuật thường được nhắc đến như hội họa, điêu khắc, kiến trúc, âm nhạc, văn học, sân khấu và điện ảnh, Nghệ thuật điêu khắc có sự tương đồng gần với Nghệ thuật Gấp giấy ở phương diện tạo hình không gian 3 chiều (3D). Cả hai đều tạo nên hình thể trong không gian từ những chất liệu ban đầu. Tuy nhiên, đây là hai loại hình nghệ thuật độc lập và khác biệt từ chất liệu sử dụng đến nguyên lý sáng tác, phương thức tạo hình và mục đích sáng tác. Trong bài viết này chỉ nói về sự khác biệt trong phương thức tạo hình.

– Nghệ thuật điêu khắc sử dụng nhiều phương pháp tạo hình đa dạng. Trong đó, phương pháp phổ biến là trừ khối (đục đẽo khối vật liệu lớn, loại bỏ “phần thừa” không cần thiết) hoặc cộng khối (đắp thêm chất liệu) để kiến tạo tác phẩm. Trong điêu khắc, Nghệ sĩ có thể tự do kéo dài, thu hẹp hoặc thay đổi thể tích khối vật chất theo mọi hướng.

– Ngược lại, Nghệ thuật Gấp giấy sử dụng một phương thức tạo hình hoàn toàn khác biệt. Khởi đầu từ một tờ giấy hình vuông nguyên vẹn, người nghệ sĩ không loại bỏ bất kỳ phần giấy nào. Thay vào đó, họ sử dụng các nếp gấp để phân bổ và tổ chức toàn bộ vật liệu, đồng thời thay đổi vị trí, hướng và sự hiện diện của từng phần giấy trong quá trình tạo hình.

– Trong quá trình đó, người nghệ sĩ vừa tạo ra các đặc điểm chính của hình thể, vừa xử lý những phần giấy chưa phục vụ trực tiếp cho hình hài đang được tạo lập. Phần giấy đó có thể được đưa vào bên trong, ra phía sau, biến đổi thành chi tiết trang trí hoặc hòa nhập vào cấu trúc của tác phẩm. Vì vậy, việc tạo hình và việc giấu đi “phần thừa” không phải là hai công đoạn tách biệt, mà diễn ra đồng thời trong quá trình gấp.

– Chính vì vậy, từng động tác gấp cần có tính logic chặt chẽ và khả năng truyền đạt rõ ràng để người khác có thể tái hiện theo một quy trình chuẩn xác.

– Có thể khái quát rằng: Nghệ thuật Gấp giấy là nghệ thuật tạo hình bằng cách giấu đi “phần thừa”. Bài viết này giới thiệu và phân tích cách thức giấu đi “phần thừa” trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển. Qua đó làm rõ sự khác biệt trong phương thức tạo hình của Nghệ thuật Gấp giấy so với các loại hình nghệ thuật khác.

Nếu Nghệ thuật Điêu khắc là nghệ thuật tạo hình bằng cách bỏ đi “phần thừa”, thì Nghệ thuật Gấp giấy lại là nghệ thuật tạo hình bằng cách giấu đi “phần thừa”

Nghệ thuật Gấp giấy sử dụng một phương thức tạo hình hoàn toàn khác với Điêu khắc. Khởi đầu từ một tờ giấy hình vuông nguyên vẹn, người nghệ sĩ không loại bỏ bất kỳ phần giấy nào. Thay vào đó, họ sử dụng các nếp gấp để phân bổ và tổ chức toàn bộ vật liệu, đồng thời thay đổi vị trí, hướng và sự hiện diện của từng phần giấy trong quá trình tạo hình.

2. Giấu đi “phần thừa” trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển

2.1. Khái niệm “phần thừa”

– Trước hết cần hiểu thế nào là “phần thừa” trong một tác phẩm gấp giấy.

– Khi bắt đầu với một tờ giấy, toàn bộ diện tích của tờ giấy đều là vật liệu của tác phẩm. Nhưng để tạo ra một hình thể cụ thể, không phải toàn bộ diện tích giấy đều cần xuất hiện như một bộ phận của hình hài chính. Trong quá trình tạo hình, một số phần giấy được phân bổ để hình thành các bộ phận chính, trong khi những phần khác chưa có vai trò biểu hiện rõ ràng hoặc không cần xuất hiện như một bộ phận độc lập. Trong phạm vi bài viết này, tôi gọi đó là “phần thừa”.

– “Phần thừa” không được xác định ngay từ đầu. Nó được xác định trong mối quan hệ với hình thể đang được tạo lập và có thể thay đổi vai trò trong quá trình gấp. Vì tờ giấy là vật liệu liền mạch và không bị cắt bỏ, người nghệ sĩ phải tổ chức toàn bộ vật liệu thông qua các nếp gấp để hình hài chính xuất hiện.

Ảnh minh hoạ khái niệm “phần thừa” 

2.2. Từ “phần thừa” đến “phần được giấu”

– Trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển, “giấu” không nhất thiết có nghĩa là làm cho phần giấy thừa biến mất khỏi thị giác. “Giấu” được hiểu theo nghĩa rộng hơn: Biến đổi và tổ chức phần giấy đó để nó không còn xuất hiện như một phần thừa của hình thể.

– Việc giấu phần thừa không phải là công đoạn chỉ diễn ra ở những bước cuối. Ngay từ những động tác gấp đầu tiên, người nghệ sĩ vừa tạo hình, vừa tổ chức và xử lý toàn bộ vật liệu.

– Mỗi nếp gấp vừa góp phần tạo nên đặc điểm của hình thể, vừa thay đổi vị trí, hướng và vai trò của phần giấy được gấp.

– Phần giấy đó có thể được đưa vào bên trong, ra phía sau, biến đổi thành chi tiết tạo hình hoặc hòa nhập vào cấu trúc của tác phẩm.

Ví dụ:

+ “Phần thừa” được giấu bên trong, có thể nhìn thấy được khi quan sát kỹ: Ở mẫu gấp con Hổ, một phần giấy được đưa vào bên trong cơ thể.

+ “Phần thừa” vẫn lộ ra nhưng được tận dụng thành nếp gấp trang trí, không còn thực sự là “phần thừa”:

Ở mẫu con Bướm M2 (Bướm 4 cánh), phần giấy được chuyển hóa thành các nếp gấp trang trí trên cánh và thân; Ở mẫu gấp con gián, phần thừa được chuyển hoá thành nếp gấp trang trí trên thân.

+ “Phần thừa” được phân bổ vào các bộ phận tiêu biểu, hòa nhập hoàn toàn vào hình thể: Với những mẫu như con tê tê, hoa hồng, thuyển mái hiên, chiếc kính, toàn bộ tờ giấy được phân bổ vào các bộ phận, lớp và chi tiết của hình thể đến mức gần như không thể xác định đâu là “phần thừa”.

– Như vậy, “giấu” có thể diễn ra từ việc đưa phần giấy vào bên trong đến việc hòa nhập hoàn toàn vào hình thể. Mức độ giấu càng cao, phần thừa càng khó được nhận ra. Điều đáng chú ý là: Người nghệ sĩ không làm cho “phần thừa” biến mất. Họ biến đổi nó để nó trở thành một phần của tác phẩm.

– Vì vậy, tạo hình và giấu đi “phần thừa” không phải hai công đoạn tách biệt, mà là hai mặt của cùng một quá trình gấp giấy.

Ví dụ 1: Mẫu gấp con hổ, “phần thừa” được giấu bên trong

Ví dụ 2: Mẫu gấp con bướm M2 (Bướm bốn cánh), “phần thừa” được biến đổi thành chi tiết trang trí trên thân, cánh

Ví dụ 3: Mẫu gấp con gián, “phần thừa” được biến đổi thành chi tiết trang trí trên thân

Ví dụ 4: Mẫu gấp chiếc kính, “phần thừa” được hoà nhập vào các bộ phận chính 

Ví dụ 5: Mẫu gấp thuyền mái hiên, “phần thừa” được cài vào trong mái che, không còn nhận ra đâu là “phần thừa” nữa

2.3. “Phần thừa” không đồng nghĩa với “phần vô dụng”

– “Phần thừa” về mặt biểu hiện không nhất thiết là phần vô dụng về mặt cấu trúc. Một phần giấy không xuất hiện rõ trên hình thể vẫn có thể giữ vai trò tạo độ dày, giữ hình dạng, liên kết các bộ phận, tạo sự cân bằng hoặc giúp tác phẩm ổn định.

– Vì vậy, giấu đi “phần thừa” không phải là loại bỏ một bộ phận vô dụng, mà là thay đổi vai trò của vật liệu trong tác phẩm. Ở những mẫu gấp được tổ chức tốt, ranh giới giữa “phần thừa” và “phần cần thiết” thậm chí không còn rõ ràng, vì toàn bộ vật liệu đã được hòa nhập vào hình thể và cấu trúc của tác phẩm.

Ví dụ: Mẫu gấp Nai sừng tấm, “Phần thừa” được chuyển về phía sau, góp phần giữ thăng bằng cho mẫu gấp

3. Tại sao việc giấu phần thừa lại có thể trở thành nghệ thuật?

3.1. Kỹ năng gấp giấy  

– Trong Nghệ thuật Gấp giấy, người nghệ sĩ phải tổ chức các nếp gấp bằng các động tác gấp cơ bản và gấp phối hợp để tạo nên một hình thể có chủ đích. Họ phải đồng thời giải quyết hình dáng, tỷ lệ, đường nét, cấu trúc, sự cân bằng, nhịp điệu của các nếp gấp và cảm nhận thẩm mỹ của tác phẩm. Đồng thời, họ phải phân bổ vật liệu sao cho các bộ phận chính được hình thành rõ ràng và phần giấy còn lại được xử lý phù hợp thông qua từng động tác gấp.

3.2. Kỹ năng gấp giấy là kỹ năng giấu đi “phần thừa”

– Một kỹ năng quan trọng của Nghệ thuật Gấp giấy là khả năng tổ chức và giấu đi “phần thừa” trong quá trình tạo hình. Để làm được điều đó, nghệ sĩ phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề cùng lúc:

+ Phần giấy nào cần tạo nên đặc điểm chính?

+ Phần nào cần được đưa vào bên trong, ra phía sau hoặc chuyển hóa thành chi tiết?

+ Gấp như thế nào để không phá vỡ hình thể?

+ Làm thế nào để cấu trúc bên trong vẫn chắc chắn?

+ Làm thế nào để không tạo thêm quá nhiều bước gấp và gây khó khăn cho người gấp theo mẫu?

+ Và quan trọng nhất: Làm thế nào để tác phẩm vẫn đẹp, rõ ràng và có sức biểu đạt?

– Vì vậy, giá trị nghệ thuật không chỉ nằm ở những gì được tạo ra, mà còn nằm ở cách người nghệ sĩ xử lý những phần vật liệu không cần xuất hiện như một bộ phận độc lập của hình thể.

–  Khi khả năng xử lý đó được thực hiện có chủ đích, sáng tạo và đạt tới giá trị thẩm mỹ, giấu đi “phần thừa” trở thành một nguyên lý tạo hình và một phần trong ngôn ngữ nghệ thuật Gấp giấy. Càng tổ chức vật liệu tốt, “phần thừa” càng khó được nhận ra.

– Kỹ năng giấu đi “phần thừa’ có liên quan chặt chẽ đến tiêu chí số 4 trong Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy cổ điển: Diện tích giấy được sử dụng tối đa, gấp giấy mà không phải nặn giấy.

– Vì vậy, đây là một kỹ năng quan trọng trong việc sáng tác mẫu gấp giấy và là một tiêu chí đánh giá trình độ của nghệ nhân.

4. Kết luận

– Mỗi loại hình nghệ thuật có một phương thức riêng để tạo ra tác phẩm nghệ thuật.

– Nghệ thuật Gấp giấy là nghệ thuật tạo hình bằng cách tổ chức toàn bộ tờ giấy thông qua các nếp gấp để tạo nên hình thể của mẫu gấp giấy. Trong quá trình đó, những “phần thừa” không bị loại bỏ, mà được phân bổ, gấp lại, che khuất, đưa vào bên trong hoặc hòa nhập vào cấu trúc của tác phẩm.

– Từng bước gấp cũng chính là từng bước tạo hình và từng bước giấu đi “phần thừa”.

– Đây không phải là toàn bộ bản chất của Nghệ thuật Gấp giấy, nhưng là một đặc điểm quan trọng giúp nhận diện phương thức tạo hình riêng của loại hình nghệ thuật này.

– Trình độ và phong cách của một nghệ nhân gấp giấy có thể được thể hiện qua cách họ tổ chức và xử lý “phần thừa” trong mẫu gấp.

 

KTS. Nguyễn Thị Diệp

Xem video Nghệ thuật Gấp giấy là nghệ thuật giấu đi “phần thừa” tại đây 

Xem thêm các bài viết lý luận khác tại đây