BỘ TIÊU CHÍ KHUNG ĐÁNH GIÁ MẪU GẤP GIẤY
1. Mở đầu
Hiện trên thế giới có hàng nghìn mẫu gấp giấy. Vậy, thế nào là một Mẫu gấp giấy đẹp?
Bài viết này giới thiệu Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển của người Việt Nam.
Bộ tiêu chí này góp phần khẳng định tính đại chúng của Nghệ thuật Gấp giấy; Giúp người tham gia gấp giấy có thể tự đánh giá mẫu gấp mà không phụ thuộc vào ý kiến của chuyên gia; Giúp nghệ nhân có cái nhìn tích hợp về mẫu gấp giấy; Làm tiêu chí chấm điểm cho các lớp học gấp giấy và cuộc thi gấp giấy.
Ảnh: Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển của người Việt Nam.
2. 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy
2.1. Tiêu chí 1: Giống đối tượng miêu tả, trước hết là các chi tiết tiêu biểu.
– Đối tượng miêu tả của Nghệ thuật Gấp giấy thường có nhiều chi tiết mà một mẫu gấp không thể miêu tả hết. Trong Nghệ thuật Gấp giấy không có khái niệm gấp giống đến bao nhiêu % thì đạt yêu cầu. Các chi tiết tiêu biểu mà mẫu gấp thể hiện dần trở thành biểu tượng tinh thần của mẫu gấp.
– Đối với người nghệ nhân: Khi sáng tác, việc đầu tiên phải làm là tìm ra chi tiết tiêu biểu của đối tượng miêu tả; Việc cân bằng giữa mức độ chi tiết và số lượng bước gấp là hết sức quan trọng.
Ví dụ: Chi tiết tiêu biểu của Mẫu gấp con cò ngồi truyền thống (con hạc). Nghệ nhân vô danh nào đó chỉ chọn chi tiết tiêu biểu chính là đôi cánh rộng, cổ vươn cao và đầu nhọn. Các chi tiết khác bỏ qua, kể cả chân và đuôi. Vì không có chân nên mẫu này còn gọi là Mẫu “con cò ngồi”. Nhờ ít bước gấp mà nhiều người gấp theo được và lan truyền rộng rãi. Một số mẫu con hạc khác bổ sung thêm chi tiết như: hai chân, đuôi, lông cánh, mỏ,… nhưng vẫn không làm sâu sắc hơn tính biểu tượng thanh cao của con cò, mà lại mất nhiều thời gian để gấp.
– Đối với người tham gia gấp giấy: Ấn tượng về các chi tiết tiêu biểu cũng là cơ sở cho người gấp theo mẫu lựa chọn mẫu yêu thích để gấp theo; Việc cân bằng giữa mức độ chi tiết và thời gian gấp là yếu tố chính thu hút lựa chọn mẫu nào để gấp theo.
Ví dụ: Có hàng trăm mẫu gấp con chó, người ta chỉ chọn mẫu nào thể hiện chi tiết tiêu biểu mà họ yêu thích gắn với số bước gấp.
Ảnh1: Mẫu gấp con cò ngồi truyền thống (con hạc) với chi tiết tiêu biểu là đôi cánh rộng, đầu vươn cao; Ảnh 2: Mẫu gấp con dơi với chi tiết tiêu biểu là đôi cánh rộng, đầu nhọn và tai nhỏ; Ảnh 3: Mẫu gấp con chó becgie với chi tiết tiêu biểu nhất là đôi tai nhọn và dựng đứng.
2.2. Tiêu chí 2: Số lượng bước gấp, càng ít càng tốt.
– Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật đại chúng. Để ai cũng gấp theo được, số lượng bước gấp càng ít càng tốt. Ít bước gấp để dễ lan truyền.
Ví dụ: Mẫu gấp con cò ngồi truyền thống (con hạc). Mẫu chỉ có tổng 7 bước (không kể Hình cơ bản). Ai cũng gấp theo được. Chỉ mất khoảng 5 phút để gấp mẫu này. Mẫu gấp đã được lan truyền rộng rãi, qua nhiều thế hệ.
– Trong xã hội ngày nay, con người bận rộn với những kế hoạch riêng. Thời gian rảnh không nhiều. Nếu mẫu gấp quá phức tạp và mất nhiều thời gian, sẽ khó thu hút người tham gia. Một mẫu có ít bước gấp sẽ là lựa chọn phù hợp để tiêu dùng thời gian rảnh.
– Số bước gấp chia thành 4 nhóm:
+ Nhóm 1 – Số bước gấp ít: Từ 25 bước trở xuống (không kể Hình cơ bản);
+ Nhóm 2 – Số bước gấp trung bình: Từ 26 đến 40 bước (không kể Hình cơ bản);
+ Nhóm 3 – Số bước gấp nhiều: Từ 41 đến 55 bước (không kể Hình cơ bản);
+ Nhóm 4 – Số bước gấp rất nhiều: Trên 55 bước gấp (không kể Hình cơ bản).
– Tất cả các mẫu gấp giới thiệu trên Kênh Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com chỉ đến 40 bước gấp trở xuống (không kể Hình cơ bản). Ví dụ: Con dơi, con chuồn chuồn, thuyền mái hiên, thiên nga, mèo, chim sâu, chó,… Chưa đến 30 phút, mọi người đều có thể gấp theo được.
– Để đạt tiêu chí ít bước gấp, người sáng tác cần có cách tiếp cận hợp lý, bằng cách lựa chọn Hình cơ bản phù hợp và sắp xếp các bước gấp một cách logic, hạn chế các bước gấp thừa.
Ảnh: Mẫu gấp con cò ngồi truyền thống (con hạc) với 7 bước (không kể Hình cơ bản).
Ảnh: Mẫu gấp con dơi của Nghệ nhân người Việt với 6 bước (không kể Hình cơ bản).
2.3. Tiêu chí 3: Quá trình gấp logic, để ai cũng gấp theo được.
– Nhờ có quá trình gấp logic, người gấp giấy dễ gấp theo và nhớ được mẫu gấp. Đây là yếu tố quan trọng hình thành tính đại chúng của Nghệ thuật Gấp giấy.
– Quá trình giới thiệu mẫu gấp gồm 3 bước:
+ Bước 1: Giới thiệu Hình cơ bản: Tên Hình cơ bản; Tạo nếp gấp; Gấp tạo Hình cơ bản.
+ Bước 2: Gấp theo mẫu gấp: Từ tổng thể đến chi tiết; Được trình bày từ trên xuống hoặc từ mặt bên vào; Chú ý đến màu của mặt giấy;
+ Bước 3: Điều chỉnh mẫu gấp: Sau khi gấp xong, điều chỉnh mẫu gấp theo mong muốn: đối với nghệ nhân, có thể phải điều chỉnh lại các bước gấp; Đối với người gấp theo, là cơ sở để điều chỉnh thành các mẫu của riêng mình.
– Tính logic trong quá trình sáng tác mẫu gấp gồm 3 nội dung:
(i) Logic của quá trình tạo lập không gian mẫu gấp: Quá trình gấp giấy gồm: Tờ giấy hình vuông – Hình cơ bản – Mẫu Gấp giấy. Trong quá trình này hình thành các dạng không gian: Dạng lớp không gian 3Dp (3D plan), hình ảnh Mẫu gấp được đánh giá từ trên xuống hay từ dưới lên; Dạng lớp không gian 3Ds (3D side), hình ảnh Mẫu gấp được đánh giá từ các mặt bên; Dạng khối không gian 4D, là hình ảnh tổng hợp của cả 2 dạng lớp không gian: 3Dp + 3Ds.
Các dạng không gian này phải xác định ngay từ khi lựa chọn Hình cơ bản để sáng tạo và trình bày mẫu gấp.
(ii) Logic của quá trình sắp xếp bước gấp: Là việc sắp xếp thứ tự bước gấp hợp lý: Gấp từ tổng thể đến chi tiết. Gấp phần nào trước, phần nào sau để không bị xung đột, không lòng vòng, góp phần hạn chế số bước gấp.
Đây là việc không hề đơn giản, mất nhiều thời gian của nghệ nhân. Đôi khi, việc sắp xếp quá trình gấp còn mất nhiều thời gian hơn việc tạo ra mẫu gấp. Tuy nhiên, đây là điều tất yếu phải làm trong quá trình sáng tác.
(iii) Logic của kỹ thuật gấp:
+ Kỹ thuật gấp sử dụng các động tác gấp cơ bản (8 động tác) và gấp phối hợp (10 động tác). Tất cả các động tác đều là gấp giấy, chứ không “nặn giấy”. Trong quá trình gấp đều định vị vị trí gấp một cách logic, hình học, chứ không gấp tuỳ tiện. Ví dụ như: Chia góc giấy thành 3 phần để định vị nếp gấp tiếp theo, chia cạnh giấy thành 4 phần để xác định nếp gấp tạo đầu,…
+ Kỹ thuật gấp sử dụng 2 màu của mặt giấy. Đây là kỹ thuật góp phần thể hiện đặc điểm tiêu biểu của đối tượng miêu tả và tạo sự hấp dẫn cho mẫu gấp.
– Để đạt tiêu chí quá trình gấp logic:
+ Người sáng tác: Phải lựa chọn cách tiếp cận phù hợp, gồm Hình cơ bản, động tác gấp, trình tự gấp. Người sáng tác vừa có khả năng tạo mẫu gấp, vừa có khả năng trình bày các hình vẽ hướng dẫn là một lợi thế lớn.
+ Người gấp theo: Phải kiên trì gấp nhiều lần, để làm quen với cách gấp logic và biến quá trình này thành năng lực tự thân.
Ảnh: Mẫu con ốc có quá trình gấp và kỹ thuật gấp logic.
2.4. Tiêu chí 4: Diện tích giấy được sử dụng tối đa; Gấp giấy mà không phải “Nặn giấy”.
– Giấy là phương tiện tạo mẫu gấp giấy. Khổ giấy phổ biến là 15 x 15cm; 20 x 20cm, hiếm khi dùng khổ giấy lớn. Loại giấy chuyên dùng thường mỏng, có 2 mặt màu.
– Trong Nghệ thuật Gấp giấy, khởi nguồn từ 1 tờ giấy hình vuông, thông qua cách gấp mà tạo thành mẫu gấp. Không như nghệ thuật điêu khắc, phù điêu, khởi nguồn từ một tảng đá, khối đất sét, khối thạch cao, khối kim loại, mà khoét phần thừa đi hoặc đắp thêm để tạo thành tác phẩm.
– Mỗi cm2 giấy đều rất có giá trị, nên phải tận dụng tối đa, tránh trường hợp dồn giấy thừa ở bên trong.
– Các nhánh gấp được tạo bởi những động tác gấp, không phải kéo dãn giấy hay nặn giấy (dùng giấy ướt để kéo cho dễ).
– Sau khi mẫu gấp hoàn thành, nghệ nhân thường quan sát mẫu gấp xem còn diện tích giấy thừa nào có thể sử dụng tiếp tục để tạo ra các chi tiết, màu sắc trang trí. Trong trường hợp diện tích giấy bị dồn nhiều, cần thiết phải tính đến việc điều chỉnh lại quá trình gấp hoặc phải tìm Hình cơ bản mới để thực hiện lại từ đầu.
Ảnh: Mẫu gấp cỏ 4 lá tận dụng tối đa diện tích giấy cho 4 lá, phần cuống và chi tiết trang trí ở mặt dưới.
2.5. Tiêu chí 5: Hình cơ bản mới, để tạo sự đặc sắc của mẫu gấp.
– Thế giới tự nhiên quanh ta rất đa dạng. Các mẫu gấp giấy không thể được hình thành trực tiếp từ 1 hình vuông mà bắt nguồn từ hàng trăm Hình cơ bản khác nhau tạo thành các nhóm.
– Từ 1 Hình cơ bản cho ta số lượng nhánh gấp, hình dáng, tỷ lệ và vị trí nhánh gấp. Chính điều này là cơ sở để nghệ nhân sáng tác các mẫu khác nhau.
– Một mẫu gấp đẹp không chỉ đáp ứng 4 tiêu chí trên mà còn bắt nguồn từ Hình cơ bản mới. Qua đó tạo ra sự đặc sắc của mẫu gấp.
Ảnh: Hình cơ bản phù hợp nhất để gấp Mẫu thuyền mái hiên, tạo sự đặc sắc riêng. Đây là mẫu gấp hiếm có trên thế giới.
3. Kết luận
Trên đây là Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy của người Việt, theo xu hướng cổ điển.
Trong quá trình sáng tác, cả 5 tiêu chí này đều có sự liên quan mật thiết với nhau để thành một mẫu gấp giấy đích thực.
Từ Bộ tiêu chí này, mỗi người tham gia gấp giấy có thể tự đánh giá vẻ đẹp của mẫu gấp mà không phụ thuộc vào đánh giá của chuyên gia. Bộ tiêu chí này góp phần củng cố thêm tính đại chúng của Nghệ thuật Gấp giấy.
Hiện nay, đa phần các nghệ nhân quan tâm đến tiêu chí số 1, trong khi 4 tiêu chí còn lại cũng rất quan trọng. Người sáng tác cần chú ý cân bằng 5 tiêu chí trên để tạo ra mẫu gấp giấy thu hút được nhiều người. Ngoài ra, còn cần chú ý đến sự tinh tế của mẫu gấp để tạo phong cách riêng của mỗi người.
Tất cả các mẫu gấp được lựa chọn giới thiệu trên Kênh YouTube Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com đều đáp ứng được 5 tiêu chí trên và có sự tinh tế hay đặc sắc riêng.