CHƯƠNG TRÌNH DẠY GẤP GIẤY CHO NGƯỜI MỚI THAM GIA | Paper Folding Program for Beginners

BÀI GIẢNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY

Lecture 1: Introduction to Paper Folding Art

1. Lịch sử hình thành

Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình Nghệ thuật đại chúng với phương tiện là tờ giấy, thông qua quá trình gấp để đạt được sản phẩm mang giá trị thẩm mỹ và là biểu tượng cho thế giới xung quanh con người.

Nghệ thuật Gấp giấy gắn liền với sự ra đời của giấy tại Trung Hoa, dân tộc phát minh ra giấy, vào khoảng năm 105 Sau Công nguyên. Giấy ban đầu được sử dụng để ghi chép các văn kiện thay thế tấm bia bằng đá, gốm, tấm kim loại, da, xương, gỗ và tre.

Vào thế kỷ thứ 8 kỹ thuật sản xuất giấy lan truyền đến Phương Tây. Qua giao lưu thương mại, văn hóa, kỹ thuật sản xuất giấy cũng lan truyền đến các quốc gia Đông Á khác như Nhật Bản và Việt Nam.

Tại Phương Đông, giấy còn dùng để chế tác đồ thủ công, mỹ nghệ. Do vật liệu giấy không bền vững như đá, kim loại, gốm sứ, gỗ, nên Mẫu gấp giấy nhanh hỏng. Mặt khác, việc sao chép Mẫu gấp giấy rất phức tạp, không thể chỉ nhìn mà tái tạo được, mà phải theo từng động tác chỉ dẫn, sai một bước là không thể gấp được. Vì vậy, số lượng Mẫu gấp giấy xưa còn truyền lại đến nay chỉ là một phần rất nhỏ. Đó là các Mẫu gấp truyền thống với ít động tác gấp mà người ta có thể nhớ được.

Tại Nhật Bản, Mẫu gấp con hạc (người Việt gọi là Con cò ngồi) là một trong những mẫu gấp đơn giản được nhiều người gấp theo (có thể gấp mà không cần nhìn), có khả năng nhớ lại và dễ lan truyền. Mẫu gấp được cho là biểu tượng về sự thanh cao, an lành và may mắn của người Nhật. Mẫu gấp không chỉ được yêu thích tại Nhật Bản, mà còn phổ biến ra thế giới và góp phần đưa Nghệ thuật Gấp giấy trở thành văn hóa dân gian đặc trưng của người Nhật. Từ “Gấp giấy” tiếng Nhật là “Origami” thường được hiểu là Nghệ thuật Gấp giấy.

 

Diệp gấp Mẫu con cò ngồi không cần nhìn trong khoảng thời gian 10 phút

2. Nghệ thuật Gấp giấy của người Việt

Việt Nam là một quốc gia tại phương Đông. Giấy góp phần tạo nên tín ngưỡng bản địa gắn với tục lệ làm vàng mã và hóa vàng trong những ngày lễ, Tết.

Giấy được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam, cho tục lệ làm vàng mã trong những ngày lễ, Tết

Người Việt Nam rất khéo léo, yêu tự nhiên và giàu sức sáng tạo, chắc chắn có Nghệ thuật Gấp giấy của riêng của mình.

Hiếm người Việt Nam nào lại không biết gấp một Mẫu gấp giấy nào đó. Ngay từ nhỏ, trẻ em đã được dạy và biết gấp giấy, khi trưởng thành thì tự học và truyền lại cho con cháu. Trong thời gian khó khăn bởi các cuộc chiến tranh giành độc lập khốc liệt và kéo dài, trẻ em Việt thường chơi với các Mẫu gấp giấy.

Hiện Việt Nam vẫn lưu truyền Mẫu gấp giấy “ Mũ Ông Công”. Ông Công là vị thần cai quản đất đai, nhà cửa trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Mẫu gấp có tuổi đời hàng trăm năm. Mẫu dễ gấp để ai cũng có thể gấp theo được. Mẫu gấp xong được đặt trang trọng trên ban thờ. Khi Mẫu gấp xuống cấp, phải đốt đi như hóa vàng.

Mẫu gấp truyền thống Mũ Ông Công

Trong Nghệ thuật Gấp giấy lan truyền câu nói: “Nếu anh là Nghệ nhân Gấp giấy, hãy đưa Mẫu Con chuồn chuồn ra, sẽ biết anh là ai”. Vào những năm 90 của thế kỷ XX, Nghệ nhân P. D. Tuyen đã giới thiệu Mẫu Con chuồn chuồn trong sách của ông xuất bản tại một số quốc gia Châu Âu.

Mẫu gấp chuồn chuồn của Nghệ nhân P. D. Tuyen

Hiện tại, người Việt đã hình thành Hệ thống lý luận về Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển, gồm: Hệ thống Hình cơ bản; Bộ 5 tiêu chí đánh giá Mẫu gấp giấy; Bộ ký hiệu hướng dẫn động tác cơ bản và cách gấp phối hợp; Tính biến động của quá trình Gấp giấy… và lan truyền tích cực đến mọi người.

3. Từ người gấp theo đến người sáng tạo ra Mẫu gấp giấy

Người tham gia Gấp giấy có thể phân biệt thành 4 cấp:

– Cấp thứ nhất – Cấp độ của người mới tham gia: Kỹ năng Gấp giấy chưa cao, chỉ có khả năng gấp Mẫu gấp giấy đơn giản. Để trải qua cấp độ này, người yêu thích Nghệ thuật Gấp giấy chỉ cần tự học hoặc học theo chương trình trong một vài tuần.

– Cấp thứ hai – Cấp độ của người có kinh nghiệm: Là những người có kỹ thuật gấp giấy nhất định, có khả năng hiểu các chỉ dẫn để gấp Mẫu gấp giấy phức tạp, có thể điều chỉnh, chỉnh sửa Mẫu gấp giấy cho sinh động hơn và có khả năng lan truyền cho mọi người. Để đạt cấp độ này phải qua vài tháng.

– Cấp thứ ba – Cấp độ của Nghệ nhân bán chuyên nghiệp: Là những người có kỹ năng gấp giấy tốt, am hiểu quá trình gấp, sáng tạo ra Mẫu gấp giấy của riêng mình và tích cực lan truyền Mẫu gấp cho mọi người. Để trải qua cấp độ này phải mất vài năm.

– Cấp thư tư – Cấp độ của Nghệ nhân: Là số ít người có duyên phận gắn với Nghệ thuật Gấp giấy. Họ có thể gấp bất cứ mẫu vật nào, đủ để bao trùm thế giới xung quanh. Họ cho rằng, tất cả Mẫu gấp giấy đều đã tồn tại, đang trôi trong một cảnh giới nào đó, điều quan trọng là làm sao nắm bắt được chúng để chuyển về thế giới thực tại này. Họ có đủ trình độ để xây dựng Hệ thống lý luận Gấp giấy theo phong cách của riêng mình. Để đạt tới cấp độ này phải mất cả đời mà không biết có đạt được hay không.

Sơ đồ cấp độ của Người tham gia Gấp giấy

4. Số lượng Nghệ nhân Gấp giấy và số Mẫu gấp giấy

Thật khó dự báo về số lượng Nghệ nhân Gấp giấy và số Mẫu gấp giấy.

Hiện tại trên thế giới có 195 quốc gia được công nhận. Dự đoán khoảng 50 quốc gia có hoạt động Nghệ thuật Gấp giấy phát triển mạnh mẽ gắn với các tổ chức, câu lạc bộ Gấp giấy.

Mỗi quốc gia, trung bình có khoảng 10 Nghệ nhân Gấp giấy (kể cả bán chuyên nghiệp). Như vậy, hiện nay thế giới có khoảng 500 nghệ nhân. Giả định, mỗi một Nghệ nhân có số lượng trung bình khoảng 20 Mẫu gấp được xuất bản, thế giới có khoảng 10 ngàn Mẫu. Đây là số lượng vượt trội so với số lượng Mẫu gấp giấy truyền thống.

Trong Mẫu gấp giấy sáng tạo mới, số lượng Mẫu gấp giấy đẹp, được nhiều người ưa thích không nghiều, có lẽ chỉ chiếm khoảng một phần mười trong số đó.

Một Mẫu gấp giấy đẹp là một mẫu gấp đạt 5 tiêu chí đánh giá mẫu gấp (sẽ trình bày trong bài giảng sau): i) Thể hiện được các đặc trưng cơ bản của đối tượng miêu tả; ii) Càng ít các bước gấp càng tốt; iii) Cách gấp có quy luật, rõ ràng; iv) Diện tích giấy được sử dụng tối đa; v) Hình cơ bản mới.

Với số lượng rất lớn Mẫu gấp giấy, các Hội Gấp giấy cần dành thời gian cho việc lựa chọn những mẫu gấp đẹp trên thế giới để giới thiệu cho mọi người (Sẵn sàng Mẫu gấp – Folding Model Readiness), không chỉ để chiêm ngưỡng mà có thể gấp theo.

Sơ đồ Sẵn sàng Mẫu gấp

5. Nghệ thuật Giấp giấy cổ điển (truyền thống) và Nghệ thuật Gấp giấy phi truyền thống

Nghệ thuật Gấp giấy ngày nay có nhiều xu hướng. Về cơ bản, có 2 xu hướng chính:

1) Xu hướng cổ điển (truyền thống) với quy định rất chặt chẽ:

– Mục tiêu chính là thể hiện tính đại chúng và dễ lan truyền.

– Sử dụng 1 tờ giấy vuông (kích thước thông dụng 15x15cm hoặc 20x20cm);

– Đánh giá vẻ đẹp của Mẫu gấp theo tính biểu tượng.

– Số lượng bước gấp càng ít càng tốt.

– Thời gian gấp không nhiều (trung bình 0,5 – 1h)

– Đơn giản, logic, gấp giấy, sử dụng tối đa diện tích giấy;

– Người gấp theo mẫu là đối tượng được quan tâm.

2) Xu hướng phi truyền thống: Với mong muốn tạo ra những mẫu gấp đa dạng, chi tiết, giống y như thật… thông qua các đặc điểm:

– Mục tiêu chính là thể hiện kỹ thuật gấp và hình khối mẫu gấp.

– Sử dụng nhiều dạng giấy (hình vuông/ ghép nhiều tờ giấy/ hình dạng giấy khác hình vuông/ giấy ướt/ giấy khổ lớn/… );

– Đánh giá vẻ đẹp của Mẫu gấp không theo tính biểu tượng mà theo mức độ giống với đối tượng miêu tả.

– Không đặt ra yêu cầu về số lượng bước gấp, mẫu gấp có thể đến hàng trăm bước gấp.

– Không đặt ra yêu cầu về thời gian gấp, mẫu gấp có thể kéo dài từ vài tiếng đến vài ngày.

– Đa dạng; Có thể yêu cầu kỹ thuật cao; Có thể kết hợp nặn giấy, vẽ thêm trang trí.

– Người sáng tác là đối tượng được quan tâm.

Bảng so sánh đặc điểm của Nghệ thuật Gấp giấy truyền thống và phi truyền thống

Xu hướng nào cũng có ưu thế của nó, điều quan trọng là được nhiều người chấp nhận. Tuy nhiên, ở đây chỉ trình bày Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển.

Việc sử dụng các Mẫu gấp giấy truyền thống kết hợp với loại hình nghệ thuật khác để tạo ra một sản phẩm nghệ thuật mới là một nội dung khác và không đề cập trong chương trình này.

6. Người Gấp giấy là trung tâm trong hoạt động Nghệ thuật Gấp giấy Cổ điển

– Trong loại hình nghệ thuật như điêu khắc hay hội hoạ, tác phẩm cuối cùng thường được coi là trung tâm. Người sáng tác giữ vai trò quyết định, còn công chúng chủ yếu tiếp cận tác phẩm thông qua việc quan sát, cảm nhận và diễn giải giá trị thẩm mỹ. Quá trình sáng tạo thường khép kín, gắn chặt với năng lực cá nhân và tay nghề của nghệ sĩ.

– Trong Nghệ thuật Gấp giấy, giá trị không chỉ nằm ở hình thức của mẫu gấp hoàn chỉnh, mà được hình thành trong quá trình thực hành, nơi con người trực tiếp tham gia bằng thao tác, trải nghiệm và tư duy không gian. Mẫu gấp giấy không tồn tại để được chiêm ngưỡng đơn thuần, mà để được gấp, được thực hành và được lan truyền.

– Trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển, người gấp giấy giữ vị trí trung tâm. Từ việc sáng tác mẫu gấp cho đến cách trình bày sơ đồ hướng dẫn, tất cả đều hướng tới mục tiêu giúp người tham gia dễ tiếp cận, dễ thực hành và dễ lan toả cho nhiều người. Chính sự khác biệt này đã tạo nên tính đại chúng và sức sống bền vững của Nghệ thuật Gấp giấy trong đời sống văn hóa.

– Tại sao phải hướng đến người gấp giấy?

+ Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật và văn hoá đại chúng. Quá trình gấp giấy thường gắn với 3 nhóm đối tượng: Nghệ nhân sáng tác mẫu gấp – Người nghiên cứu, thiết kế mẫu gấp; Người tham gia gấp giấy – Người thực hành theo mẫu gấp và từ đó có thể điều chỉnh, sáng tạo mẫu gấp của riêng mình; Người quan sát và hỗ trợ – Người hướng dẫn, giảng dạy, quan sát và đồng hành trong quá trình gấp giấy.

+ Trong nhận thức phổ biến hiện nay, mẫu gấp giấy thường được gắn chặt với tên tuổi của nghệ nhân sáng tác. Tuy nhiên, trong Nghệ thuật Gấp giấy Cổ điển, người tham gia gấp giấy mới là trung tâm của toàn bộ quá trình: Từ mục đích sáng tác, tạo lập Hình cơ bản, xác định số lượng bước gấp, cho đến phương pháp trình bày sơ đồ hướng dẫn. Tất cả đều hướng tới việc tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người tham gia gấp giấy.

+ Một mẫu gấp chỉ thực sự có giá trị khi: Có thể được nhiều người gấp lại; Có khả năng lan truyền trong cộng đồng; Trở thành khởi nguồn cho những sáng tạo tiếp theo. Nhờ vậy mới thể hiện rõ tính đại chúng của Nghệ thuật Gấp giấy, một loại hình của ngành Công nghiệp Văn hoá.

– Hướng tới người tham gia gấp giấy chính là sức sống cốt lõi của Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển. Nhờ vậy, nghệ thuật không bị đóng khung trong vai trò của tác giả hay sản phẩm hoàn chỉnh, mà trở thành: Một quá trình thực hành mở; Một không gian sáng tạo cộng đồng; Một loại hình nghệ thuật có khả năng lan tỏa rộng rãi trong xã hội hay chính là một loại hình nghệ thuật đại chúng.

Sơ đồ Quá trình Gấp giấy gắn với 3 đối tượng chính

7. Bài tập thực hành theo bài giảng

Thực hành gấp 3 Mẫu gấp giấy đơn giản dưới đây. Các Mẫu gấp này đã có video hướng dẫn kèm theo.

– Mẫu gấp Con cò ngồi: Mẫu gấp là biểu tượng cho sự thanh cao, an lành và may mắn. Mẫu gấp xuất phát từ Hình cơ bản N1.1a, có 7 bước gấp (không kể Hình cơ bản).

Xem video hướng dẫn gấp Mẫu Con cò ngồi tại đây:    • CPF.0004 | CON CÒ NGỒI, CON THIÊN NGA (Sit…  

– Mẫu gấp Mũ Ông Công: Mẫu gấp là biểu tượng cho sự hoà đồng và sáng suốt. Mẫu gấp xuất phát từ Hình cơ bản N2.2a, có 12 bước gấp (không kể Hình cơ bản).

Xem video hướng dẫn gấp Mẫu Mũ Ông Công tại đây:    • CPF.0018 | MŨ ÔNG CÔNG (Land God Hat) – GẤ…

– Mẫu gấp Con chuồn: Mẫu gấp là biểu tượng cho sự tự do và kết nối. Mẫu gấp xuất phát từ Hình cơ bản N1.3a, có 15 bước gấp (không kể Hình cơ bản).

Xem video hướng dẫn gấp Mẫu Con chuồn chuồn tại đây:    • CPF.0002 | CON CHUỒN CHUỒN (Dragonfly with…  

Chúc các bạn gấp thành công 3 Mẫu gấp ban đầu. Chào mừng đến thế giới Nghệ thuật Gấp giấy!

 

KTS. Nguyễn Thị Diệp

Xem video BÀI GIẢNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY tại đây