PHỤC HƯNG YẾU TỐ “THIÊN” TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN QUY HOẠCH TỔNG THỂ THỦ ĐÔ TẦM NHÌN 100 NĂM
Tôi là kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp, làm việc tại Trung tâm Tư vấn Quy hoạch thuộc Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Công nghệ Đại học Xây dựng (NUCETECH).
Những năm gần đây, Hà Nội tồn tại song song 2 quy hoạch theo 2 khung pháp lý khác nhau: Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (được phê duyệt tại Quyết định số 1569/QĐ-TTg, ngày 12/12/2024), theo Luật Quy hoạch năm 2017; Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 (được phê duyệt tại tại Quyết định số 1668/QĐ-TTg, ngày 27/12/2024), theo Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn.
Hướng tới một khung pháp lý thống nhất, ngày 13/5/2026, Thành phố Hà Nội đã ban hành Quyết định số 2512/QĐ-UBND phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm.
Tôi đã có một cuộc trao đổi ngắn với chuyên gia quy hoạch, TS. KTS. Phạm Đình Tuyển, về quy hoạch mới này.
KTS. Nguyễn Thị Diệp đến nghiên cứu Chùa Một Cột. Công trình được cho là gắn với trục Thiên văn – đường “Hạ chí”.
KTS. Nguyễn Thị Diệp đến thăm Hồ Hoàn Kiếm – Không gian văn hóa gắn với truyền thuyết Rùa thần và thanh kiếm “Thuận Thiên”
————————————————-
Kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp:
Xin chào TS.KTS. Phạm Đình Tuyển. Hiện có nhiều đánh giá về Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Là một chuyên gia về quy hoạch, ông có thể cho biết nhận xét cá nhân về Quy hoạch tổng thể này?
TS.KTS. Phạm Đình Tuyển:
Chào KTS. Nguyễn Thị Diệp.
Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, là một đồ án quy hoạch thực hiện công phu và chuyên nghiệp, được kế thừa từ hai đồ án Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065.
Đồ án được thực hiện bởi các chuyên gia quy hoạch hàng đầu trong nước và quốc tế.
Tôi tin chắc rằng, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm hoàn toàn đáp ứng được các nhu cầu thực tiễn của Thủ đô và Vùng Thủ đô trong thời đại Cách mạng Công nghiệp 4.0.
Kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp:
Người xưa nói: ” Dĩ bất biến, ứng vạn biến“. Cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 với sự thay đổi nhanh chóng về chuyển đổi số, công nghệ, môi trường, chuẩn mực xã hội,… tác động liên tục lên cấu trúc không gian đô thị và làm cho không gian đô thị luôn đứng trước sự biến đổi. Theo ông, yếu tố nào có thể coi là bất biến trong cấu trúc không gian đô thị, làm nền tảng cho sự biến động của các không gian còn lại mà không phá vỡ không gian tổng thể đã được quy hoạch?
TS.KTS. Phạm Đình Tuyển:
Không gian bất biến trong quy hoạch đô thị, về cơ bản gồm: Không gian mang tính văn hóa, không gian mang tính cộng đồng, không gian mang tính sinh thái tự nhiên và hệ thống kết cấu hạ tầng khung. Trong đó, không gian văn hóa rất quan trọng, đặc biệt là tại Thủ đô Hà Nội.
Kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp:
Ông có thể nói rõ thêm về vấn đề này được không?
TS.KTS. Phạm Đình Tuyển:
Văn hóa là giá trị vật chất và tinh thần được tiếp nhận từ quá khứ, làm phong phú hơn thời hiện tại và có khả năng lan truyền cho thế hệ tương lai. Văn hóa là yếu tố cốt lõi để phân biệt cộng đồng này với cộng đồng khác.
Giá trị văn hóa có thể đến từ những điều nhỏ bé về vật chất tới những điều to lớn về tinh thần, như triết lý bao trùm ” Thiên – Địa – Nhân“.
Trong truyền thống tư tưởng Việt Nam, “Thiên” (天) không chỉ là bầu trời hay yếu tố tín ngưỡng, mà là biểu tượng của quy luật tự nhiên, của tính chính danh và của sự hài hòa giữa thiên nhiên với con người.
Năm 1010, Lý Công Uẩn, hoàng đế Đại Cồ Việt, dời đô từ Hoa Lư, Ninh Bình ra thành Đại La, một thành trì của người phương Bắc dựng lên để trấn giữ phương Nam.
Một trong những việc đầu tiên của Nhà Lý tại đây là xây dựng Chùa Một Cột, trụ mốc gốc, sử dụng cho việc xác định quy mô đất đai để tính thuế đất, thu nhập chính của quốc gia; liên quan đến yếu tố “Địa“. Tiếp đó là Văn Miếu Quốc Tử Giám, là nơi đào tạo người tài; liên quan đến yếu tố “Nhân“. Cả hai công trình trên đều nằm trên trục Thiên văn – đường “Hạ chí“, có độ nghiêng tối đa của Trái Đất đối với Mặt Trời là 23,44°. Vào ngày Hạ chí, Mặt Trời đạt vị trí cao nhất trên bầu trời và là ngày có thời gian sáng dài nhất. Đây cũng là tiết khí quan trọng nhất trong nông lịch.
Thành Đại La được đổi tên thành Thăng Long, nghĩa là “Rồng bay lên trời“.
Rồng bay lên trời và Trục Thiên văn đường Hạ chí thế hiện yếu tố “Thiên“.
Với hệ thống không gian hài hòa giữa 3 yếu tố “Thiên – Địa – Nhân“, Kinh thành Thăng Long đã tồn tại và phát triển rực rỡ gần ngàn năm.
Chùa Một Cột và Văn Miếu Quốc Tử Giám có bố cục Quy hoạch theo trục Thiên văn là đường Hạ chí
Kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp:
Điều này làm tôi nhớ lại các bài học lịch sử.
Bài thơ “Nam quốc sơn hà” ra đời vào khoảng năm 1076, trong cuộc kháng chiến chống quân Tống do Lý Thường Kiệt chỉ huy, được coi là “Bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của Việt Nam”, có câu thơ: Nam quốc sơn hà Nam đế cư, Tiệt nhiên định phận tại Thiên thư.
Trong truyền thuyết Lê Lợi trả gươm cho Rùa thần, thanh kiếm “Thuận Thiên” mang ý nghĩa “Thuận theo ý trời” hay “Hợp với mệnh trời“. Cuộc khởi nghĩa thành công của Nhà Lê chống giặc Minh được lý giải là vì thuận lòng dân và thuận thiên ý.
TS.KTS. Phạm Đình Tuyển:
Từ “Thiên thư” của Nam quốc sơn hà đến “Thuận Thiên” của Lê Lợi, lịch sử Việt Nam nhiều lần khẳng định rằng: Những sự nghiệp lớn muốn bền vững đều phải tôn vinh và thuận theo “Thiên“. Vào những thời điểm lịch sử quan trọng nhất đều xuất hiện sự kiện liên quan đến “Thiên” – niềm tin xã hội cốt lõi để tạo sự đồng thuận và động lực vượt qua mọi thách thức.
Kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp:
Đầu thế kỷ 19, nhà Nguyễn chuyển kinh đô vào Huế, liệu họ có phá hay mang đi yếu tố “Thiên” của Kinh thành Thăng Long?
TS.KTS. Phạm Đình Tuyển:
Vào thời điểm đó, Kinh thành Thăng Long chỉ còn lại yếu tố “Địa” và “Nhân“. Yếu tố ” Thiên” đã không còn. Thăng Long đổi tên thành Hà Nội – Thành phố bên trong sông.
Kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp:
Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã xác định nhiều nội dung mang tính văn hóa. Song không làm rõ yếu tố “Thiên” trong tổng thế “Thiên – Địa – Nhân” có được không?
TS.KTS. Phạm Đình Tuyển:
Nếu không có triết lý “Thiên”, Hà Nội chỉ là một đô thị quy mô lớn, văn minh và hiện đại thời Cách mạng Công nghiệp 4.0 gắn với yếu tố “Địa” và “Nhân“, chứ không thật sự thành Thủ đô có truyền thống văn hóa ngàn năm, của một quốc gia có 100 triệu dân.
Việt Nam đã trải qua Giai đoạn Đổi mới lần 1 vào năm 1986, Đổi mới để tồn tại. Nay, đang bước vào thời điểm Đổi mới lần 2, Đổi mới để phát triển. Đây một sự nghiệp to lớn và bền vững. Chính vào thời điểm này, yếu tố “Thiên” phải được tôn vinh, đặc biệt là tại Thủ đô Hà Nội.
Hà Nội, một mặt gìn giữ biểu tượng “Thăng Long“, tôn tạo “Trục Thiên văn đường Hạ chí“, phục hồi “Điện Kính Thiên“…,mặt khác phải tạo lập ra các biểu tượng mới, không gian mới mang triết lý gốc “Thiên – Địa – Nhân”, ví dụ như tạo lập Lễ hội rước Kiếm Thuận Thiên tại Hồ Gươm.
Kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp:
Thưa ông, ai chịu trách nhiệm tạo lập yếu tố “Thiên” mới cho Thủ đô Hà Nội?
TS.KTS. Phạm Đình Tuyển:
Đó không phải là chuyên gia, như kiến trúc sư hay nhà đầu tư bất động sản, mà là những nhà hiền tài, nguyên khí quốc gia.
Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm là một khởi đầu tốt đẹp.
Tiếp đó là việc triển khai một khối lượng lớn quy hoạch, gồm hàng trăm điều chỉnh quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết các khu chức năng đặc thù, quy hoạch chi tiết xã, phường theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây chính là cơ sở pháp lý cụ thể cho việc thu hút nguồn lực đầu tư, quản lý và vận hành quy hoạch.
Phủ kín quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết, gắn với triết lý bao trùm “”Thiên – Địa – Nhân”, đã trở thành nhu cầu cấp thiết. Chậm ngày nào, cản trở xã hội phát triển ngày đó.
Việt Nam là một dân tộc có ý chí và sáng tạo, Hà Nội chắc chắn sẽ huy động mọi nguồn lực để thực hiện hiệu quả Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, trở thành hình mẫu về quy hoạch và mở đầu cho thời kỳ phát triển mới của đất nước.
Kiến trúc sư Nguyễn Thị Diệp:
Tôi cũng tin như vậy.
Cám ơn ông về cuộc phỏng vấn và chúc ông có nhiều sức khỏe.