NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY LÀ NGHỆ THUẬT GIẤU ĐI “PHẦN THỪA”

1. Mở đầu

1.1. Nghệ thuật là gì?

– Nghệ thuật là hoạt động sáng tạo của con người nhằm tạo ra những hình thức có giá trị thẩm mỹ, biểu đạt hoặc mang những ý nghĩa nhất định thông qua một phương tiện cụ thể.

– Mỗi loại hình nghệ thuật có một phương tiện biểu đạt và một nguyên lý tạo lập riêng. Ví dụ:

+ Âm nhạc tổ chức âm thanh theo cao độ, trường độ, tiết tấu và hòa âm.

+ Văn học sử dụng ngôn ngữ để xây dựng hình tượng và truyền tải tư tưởng.

+ Hội họa sử dụng màu sắc, đường nét, hình dạng và bố cục trên mặt phẳng.

+ Điêu khắc sử dụng khối vật chất trong không gian.

+ Kiến trúc tổ chức không gian, hình khối, vật liệu và ánh sáng để tạo nên môi trường sống.

– Chính phương thức mà người nghệ sĩ sử dụng để tạo nên tác phẩm đã góp phần hình thành nên ngôn ngữ riêng của mỗi loại hình nghệ thuật. Mỗi môn nghệ thuật có một hệ thống “từ vựng”, “ngữ pháp” và phương thức biểu đạt riêng. Người nghệ sĩ sử dụng hệ thống đó để tạo nên tác phẩm, truyền tải những điều mình muốn biểu đạt và tạo nên phong cách sáng tác của riêng mình.

1.2. Nghệ thuật tạo hình?

– Nghệ thuật tạo hình (Visual/Plastic Arts) là lĩnh vực nghệ thuật sử dụng hình dạng, đường nét, màu sắc, khối, không gian, vật liệu,… làm phương tiện chủ yếu để tạo ra hình thức và biểu đạt ý tưởng, cảm xúc hoặc giá trị thẩm mỹ. Tóm lại, Nghệ thuật tạo hình là nghệ thuật tạo ra và tổ chức các hình thức có thể cảm nhận được bằng thị giác.

– Những loại hình thường được xếp vào nghệ thuật tạo hình:

+ Hội họa — tạo hình chủ yếu bằng màu sắc, đường nét và mặt phẳng.

+ Điêu khắc — tạo hình bằng khối và vật liệu trong không gian ba chiều.

+ Phù điêu — tạo hình trên một bề mặt, dựa trên sự nổi và chìm của các hình khối.

+ Đồ họa — tạo hình bằng đường nét, mảng, hình ảnh và kỹ thuật in.

+ Nghệ thuật sắp đặt — tổ chức vật thể, không gian và mối quan hệ giữa chúng.

+ Kiến trúc cũng có những đặc điểm của nghệ thuật tạo hình, dù nó đồng thời là một lĩnh vực kỹ thuật và công năng.

+ Nghệ thuật Gấp giấy là một trong những loại nghệ thuật tạo hình. Từ một tờ giấy hình vuông, có thể biến đổi thành vô số hình thể khác nhau chỉ bằng những nếp gấp.

1.3. Phương thức tạo hình

– Với điêu khắc, người nghệ sĩ có thể lấy một khối vật liệu lớn rồi loại bỏ những “phần thừa” không cần thiết để hình thể mong muốn dần xuất hiện.

– Với phù điêu, người nghệ sĩ cũng có thể làm nổi hoặc làm chìm các phần khác nhau của bề mặt vật liệu để tạo nên hình ảnh. Ở đây, “phần thừa” được loại bỏ hoặc làm giảm đi để hình thể xuất hiện.

– Nghệ thuật Gấp giấy có một cách thức tạo hình khác. Người nghệ sĩ không nhất thiết phải loại bỏ phần giấy không cần thiết. Thay vào đó, họ sử dụng chính nếp gấp để thay đổi vị trí, hướng và sự xuất hiện của phần giấy đó. Phần giấy vẫn tồn tại. Nhưng nó không còn xuất hiện như một bộ phận độc lập của hình thể.

Nó được đưa vào bên trong, ra phía sau, chồng lên những phần khác hoặc được che khuất bởi chính cấu trúc của tác phẩm.

– Vì vậy, có thể nói: Nếu điêu khắc và phù điêu tạo hình bằng cách bớt đi “phần thừa”, thì Nghệ thuật Gấp giấy tạo hình bằng cách giấu đi “phần thừa”. Đây chính là một trong những đặc điểm tạo hình đáng chú ý của Nghệ thuật Gấp giấy.

– Bài viết này giới thiệu và phân tích cách thức giấu đi “phần thừa” trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển. Qua đó làm rõ sự khác biệt và đặc sắc riêng của Nghệ thuật Gấp giấy so với các loại hình nghệ thuật khác.

2. Giấu đi “phần thừa” trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển

2.1. Khái niệm “phần thừa”

– Trước hết cần hiểu thế nào là “phần thừa” trong một tác phẩm gấp giấy.

– Khi bắt đầu với một tờ giấy, toàn bộ diện tích của tờ giấy đều tồn tại. Nhưng khi người nghệ sĩ muốn tạo ra một hình thể cụ thể, chẳng hạn một con chim, một con vật, một đồ vật hay một hình tượng văn hóa, không phải toàn bộ diện tích đó đều cần thiết cho hình dáng cuối cùng. Một số vùng giấy cần phải trở thành những bộ phận có thể nhìn thấy của tác phẩm. Một số vùng khác không cần xuất hiện.

– Nhưng vì tờ giấy là một vật liệu liền mạch và trong phương pháp Gấp giấy cổ điển, vật liệu không bị cắt bỏ, nên người nghệ sĩ phải tìm cách xử lý những “phần thừa” không cần xuất hiện ấy, thông qua công cụ chính là nếp gấp.

2.2. Từ “phần thừa” đến “phần được giấu”

– “Phần thừa” của mẫu gấp gấy là phần giấy có thể ban đầu nằm ở bên ngoài hình thể. Thông qua một hoặc nhiều nếp gấp, nó được di chuyển vào vị trí khác. Trong Nghệ thuật Gấp giấy, phần thừa không phải lúc nào cũng được xử lý hay giấu đi theo cùng một cách. Có ba trường hợp chính:

+ “Phần thừa” được giấu bên trong, có thể nhìn thấy được khi quan sát kỹ.

+ “Phần thừa” vẫn lộ ra nhưng được tận dụng thành nếp gấp trang trí, không còn thực sự là “phần thừa”.

+ “Phần thừa” được phân bổ vào các bộ phận tiêu biểu, hòa nhập hoàn toàn vào hình thể.

– Điều đáng chú ý là: Người nghệ sĩ không làm cho “phần thừa” biến mất, mà làm cho “phần thừa” trở nên không còn được nhìn thấy. Do đó, Nghệ thuật Gấp giấy không đơn giản là biến đổi hình dạng của tờ giấy.

Đây là quá trình tổ chức lại toàn bộ vật liệu thông qua hệ thống nếp gấp, trong đó cả phần nhìn thấy và phần không nhìn thấy đều tham gia vào cấu trúc của tác phẩm.

Ví dụ 1: Mẫu gấp con hổ, “Phần thừa” được giấu bên trong, có thể nhìn thấy được khi quan sát kỹ

Ví dụ 2: Mẫu gấp con gián, “Phần thừa” được tận dụng thành nếp gấp trang trí trên thân

Ví dụ 3: Mẫu gấp con tê tê, “Phần thừa” được phân bổ vào các bộ phận tiêu biểu, hòa nhập hoàn toàn vào hình thể

Ví dụ 4: Mẫu gấp Chiếc kinh mắt cũng là một mẫu gấp tiêu biểu về việc giấu đi “phần thừa” một cách khéo léo 

2.3. “Phần thừa” không đồng nghĩa với “phần vô dụng”

– Một điều cần phân biệt là: Phần thừa về mặt thị giác không nhất thiết là phần thừa về mặt cấu trúc.

– Một phần giấy có thể không được nhìn thấy, nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong việc: Tạo độ dày;

Giữ hình dạng; Liên kết các bộ phận; Tạo sự cân bằng hoặc giúp hình thể cuối cùng ổn định.

– Vì vậy, giấu đi “phần thừa” không có nghĩa là loại bỏ một bộ phận vô dụng. Đó là biến đổi vai trò của vật liệu.

Từ một phần không cần xuất hiện, nó trở thành một phần được tổ chức vào bên trong cấu trúc của tác phẩm.

Và chính quá trình này tạo nên một đặc điểm rất riêng của Nghệ thuật Gấp giấy.

3. Tại sao việc giấu phần thừa lại có thể trở thành nghệ thuật?

3.1. Kỹ năng gấp giấy  

– Trong Nghệ thuật Gấp giấy, người nghệ sĩ phải biết tổ chức các nếp gấp để tạo nên một hình thể có chủ đích.

Họ không chỉ quan tâm đến việc “gấp như thế nào”, đảm bảo các tiêu chí đánh giá mẫu gấp mà còn quan tâm đến: Hình dáng cuối cùng; Tỷ lệ; Đường nét; Cấu trúc; Sự cân bằng; Nhịp điệu của các nếp gấp và cảm nhận thẩm mỹ của toàn bộ tác phẩm.

3.2. Kỹ năng gấp giấy là kỹ năng giấu đi “phần thừa”

– Một trong những kỹ năng quan trọng của Nghệ thuật Gấp giấy là kỹ năng xử lý và giấu đi ‘phần thừa.

– Để giấu được “phần thừa” một cách hiệu quả, người nghệ sĩ phải đồng thời giải quyết rất nhiều vấn đề về hình thể và cấu trúc. Họ phải biết:

+ Phần nào cần được giữ lại?

+ Phần nào có thể được giấu đi?

+ Giấu ở đâu?

+ Giấu bằng nếp gấp nào?

+ Làm thế nào để việc giấu đó không phá vỡ hình thể?

+ Làm thế nào để cấu trúc bên trong vẫn đủ chắc chắn?

+ Có làm tăng thêm số lượng bước gấp và làm khó cho người gấp theo mẫu không?

+ Và quan trọng nhất: Làm thế nào để sau tất cả những xử lý đó, tác phẩm vẫn tạo ra một hình thể đẹp, rõ ràng và có sức biểu đạt?

Đây chính là nơi kỹ thuật chuyển hóa thành nghệ thuật.

– Có thể nói: Giá trị nghệ thuật không chỉ nằm ở những gì được tạo ra, mà còn nằm ở cách người nghệ sĩ xử lý những gì không cần được nhìn thấy.

– Vì vậy, giấu đi “phần thừa” không chỉ là một thủ pháp kỹ thuật. Nó có thể trở thành một nguyên lý tạo hình, và khi nguyên lý đó được sử dụng một cách có chủ đích, sáng tạo và đạt tới giá trị thẩm mỹ, nó trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật Gấp giấy.

Đây cũng là một nghịch lý thú vị của Nghệ thuật Gấp giấy.

4. Kết luận

– Mỗi loại hình nghệ thuật có một phương thức riêng để tạo ra tác phẩm nghệ thuật.

– Nghệ thuật Gấp giấy là nghệ thuật xử lý “phần thừa”. Trong quá trình đó, những phần giấy không cần xuất hiện không bị loại bỏ, mà được gấp lại, che khuất và đưa vào trong cấu trúc của tác phẩm.

– Đây không phải là toàn bộ bản chất của Nghệ thuật Gấp giấy, nhưng là một đặc điểm quan trọng giúp ta nhận diện phương thức tạo hình riêng của loại hình nghệ thuật này.

– Trình độ, phong cách của một nghệ nhân gấp giấy có thể đánh giá qua nghệ thuật xử lý “phần thừa” của mẫu gấp.

 

KTS. Nguyễn Thị Diệp

Xem thêm các bài viết lý luận khác tại đây