NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY CỔ ĐIỂN VIỆT NAM | Vietnamese Classical Paper Folding Art
CHƯƠNG TRÌNH DẠY GẤP GIẤY CHO NGƯỜI MỚI THAM GIA | Paper Folding Program for Beginners
—————————————————————
BÀI GIẢNG 9: QUÁ TRÌNH 3 BƯỚC: SÁNG TÁC – TRÌNH BÀY – LAN TRUYỀN | Lecture 9: The Three-Step Process: Creation – Presentation – Dissemination
1. Mở đầu
Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật và văn hoá đại chúng.
Nghệ thuật này thường gắn với 3 nhóm đối tượng chính: Nghệ nhân sáng tác mẫu gấp – Người tham gia gấp theo mẫu – Người quan sát, hỗ trợ trong quá trình gấp. Trong nhận thức phổ biến hiện nay, mẫu gấp giấy thường được gắn chặt với tên tuổi của nghệ nhân sáng tác. Tuy nhiên, trong Nghệ thuật Gấp giấy Cổ điển Việt Nam, người tham gia gấp giấy mới là trung tâm của toàn bộ quá trình.
Một mẫu gấp chỉ thực sự có giá trị khi: Có thể được nhiều người gấp lại; Có khả năng lan truyền trong cộng đồng; Trở thành khởi nguồn cho những sáng tạo tiếp theo. Nhờ vậy mới thể hiện rõ tính đại chúng của Nghệ thuật Gấp giấy, một loại hình của ngành Công nghiệp Văn hoá.
Hướng tới người tham gia gấp giấy chính là sức sống cốt lõi của Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển. Vì vậy, quá trình sáng tác, trình bày và giới thiệu mẫu gấp phải được chuẩn bị kỹ lưỡng, trình bày dễ hiểu, để ai cũng gấp theo được.
Bài giảng này giới thiệu quá trình 3 bước: Sáng tác mẫu gấp; Trình bày mẫu gấp; Lan truyền Mẫu gấp. Các nội dung này được tổng hợp dựa trên kinh nghiệm thực hành của Diệp và các trao đổi chuyên môn với nghệ nhân.
Sơ đồ quá trình 3 bước: Sáng tác mẫu gấp; Trình bày mẫu gấp; Lan truyền Mẫu gấp.
2. Quá trình sáng tác mẫu gấp
2.1. Giai đoạn trước khi sáng tác
– Nghệ thuật Gấp giấy mô phỏng thế giới tự nhiên xung quanh ở dạng biểu tượng, chứ không gấp giống hệt đối tượng miêu tả. Vì vậy, việc đầu tiên nghệ nhân cần làm là: Xác định rõ đặc trưng tiêu biểu của đối tượng; Dự kiến sẽ miêu tả giống đến mức độ nào. Do phương tiện hạn chế là chỉ từ 1 tờ giấy hình vuông, không cắt/ghép, nên trong nhiều trường hợp, chỉ có thể làm rõ một chi tiết đặc trưng nào đó của đối tượng để thể hiện.
Ví dụ 1: Mẫu gấp con trâu thể hiện các đặc điểm tiêu biểu của con trâu: Thân to, 4 chân, đầu với 2 sừng và đuôi.
Ví dụ 2: Mẫu gấp con bọ râu dài thể hiện các đặc điểm tiêu biểu của con bọ râu dài: Đôi râu dài, thân với 6 chân.
2.2. Giai đoạn trong khi sáng tác
– Trình tự sáng tác: Tờ giấy hình vuông – Hình cơ bản – Mẫu gấp giấy.
Từ một Hình cơ bản có thể tạo ra nhiều mẫu gấp giấy. Các mẫu gấp này có sự tương đồng về đặc điểm của nhánh gấp.
– Khi đã xác định rõ đặc điểm tiêu biểu của đối tượng miêu tả, nghệ nhân sẽ tìm và lựa chọn Hình cơ bản có số lượng, vị trí và tỷ lệ nhánh gấp phù hợp để sáng tác mẫu gấp. Nếu không có Hình cơ bản phù hợp, phải sáng tác Hình cơ bản mới, sau đó mới sáng tác mẫu gấp.
– Quá trình sáng tác sử dụng các động tác và ký hiệu trong Bộ ký hiệu hướng dẫn động tác gấp cơ bản và động tác gấp phối hợp đã được chuẩn hoá.
– Trong quá trình sáng tác, nghệ nhân luôn phải đối chiếu với Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy cổ điển. Nếu xa rời các tiêu chí này, phải điều chỉnh hoặc sửa lại từ đầu. Quá trình này có thể mất nhiều thời gian, tuỳ theo cấp độ của mỗi nghệ nhân.
Từ một Hình cơ bản có thể tạo ra nhiều mẫu gấp giấy có nhánh gấp tương đồng.
Lựa chọn Hình cơ bản phù hợp để gấp con ếch với đặc điểm tiêu biểu là 4 chân dài, có màng chân. Nếu không có Hình cơ bản phù hợp, nghệ nhân phải sáng tác Hình cơ bản mới.
Quá trình sáng tác sử dụng các động tác và ký hiệu trong Bộ ký hiệu hướng dẫn động tác gấp cơ bản và động tác gấp phối hợp đã được chuẩn hoá.
Sơ đồ tóm tắt ý tưởng ban đầu của Mẫu gấp con bò. Từ đây mới sắp xếp các bước gấp để đảm bảo tính logic trong quá trình gấp.
2.3. Giai đoạn hoàn thiện mẫu gấp
– Khi sáng tác xong lần đầu, nghệ nhân tiếp tục kiểm tra lại xem mẫu gấp đã đạt được 5 tiêu chí đánh giá hay chưa. Đặc biệt là: Phải cân bằng giữa tiêu chí số 1 – đạt tính biểu tượng và tiêu chí số 2 – ít bước gấp. Nếu sa đà vào chi tiết quá sẽ kéo dài số bước gấp và ngược lại, nếu ít bước gấp quá, mẫu gấp sẽ khó đạt tính biểu tượng.
Trong quá trình hoàn thiện mẫu gấp, nghệ nhân luôn đối chiếu với Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp theo xu hướng cổ điển.
– Nghệ nhân luôn đặt câu hỏi: Liệu người tham gia gấp giấy có thể gấp theo mẫu của mình được không? Sau nhiều lần điều chỉnh, mẫu gấp dần được hoàn thiện và chốt phương án cuối cùng hoặc có thể tiếp tục điều chỉnh trong quá trình trình bày sơ đồ hướng dẫn động tác gấp.
– Quá trình sáng tác mẫu gấp giấy không hề đơn giản: Đòi hỏi nhiều công sức, thời gian và cả sự may mắn của nghệ nhân. Đặc biệt, cần có sự tập trung cao độ, sự kiên trì và khả năng đổi mới sáng tạo, không thể chỉ dựa trên kinh nghiệm.
Ảnh Nghệ nhân P. D. Tuyen đang sáng tác và trình bày mẫu gấp.
3. Quá trình trình bày mẫu gấp
– Các mẫu gấp giấy sau khi sáng tác xong được ghi chép và vẽ lại ở dạng sơ đồ hướng dẫn theo từng bước gấp. Nghệ nhân có thể tự vẽ lại các sơ đồ hướng dẫn là một lợi thế lớn. Vì có thể vừa vẽ vừa điều chỉnh mẫu gấp. Trong một số trường hợp, phải sửa lại nhiều lần.
– Các sơ đồ hình vẽ thường trình bày bằng phần mềm diễn hoạ. Sơ đồ hình vẽ thường ở vẽ ở dạng 2D, 3D và cả 4D (dạng phối cảnh nhiều điểm tụ). Điều quan trọng là dễ nhìn và dễ hiểu để người gấp theo được.
– Trong lúc trình bày, nghệ nhân vẫn tiếp tục đối chiếu với Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp, đăc biệt là tiêu chí số 3 – Quá trình gấp logic. Để đạt tiêu chí này, cần sắp xếp gấp phần nào trước, phần nào sau.
– Sau khi vẽ xong sơ đồ hướng dẫn, cần gấp thử lại vài lần suôn sẻ rồi mới chọn phương án cuối cùng.
Quá trình trình bày hình vẽ hướng dẫn gấp Mẫu con ve sầu.
4. Quá trình lan truyền mẫu gấp
– Quá trình lan truyền Mẫu gấp giấy thường thông qua: Sách, tài liệu tham khảo, video, ảnh chụp, mở các lớp dạy trực tiếp.
– Quá trình đánh giá, lựa chọn, trình bày mẫu gấp và giới thiệu các mẫu gấp dưới dạng video trên kênh YouTube Diep Tay Vlogs gồm các bước:
+ i) Lựa chọn mẫu: Chọn mẫu gấp theo Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy cổ điển;
+ ii) Bố cục, trình bày sơ đồ, dịch ghi chú hướng dẫn gấp dạng song ngữ (tiếng Việt – tiếng Anh);
+ iii) Gấp thử: Thực hiện nhiều lần để hiểu rõ mẫu gấp và dự kiến cách thức giới thiệu;
+ iv) Viết kịch bản: Trình bày nội dung, điểm đặc sắc và thông điệp biểu tượng của mẫu gấp; Kết hợp giữa video và các hình vẽ minh hoạ; Trao đổi với nghệ nhân;
+ v) Quay, chỉnh sửa video;
+ vi) Hoàn thiện video và giới thiệu đến khán giả.
– Bên cạnh đó, các mẫu gấp giấy cũng được đồng bộ hoá và lan truyền dưới dạng bài viết trên website dieptay.com.
5. Vận dụng Quá trình 3 bước Sáng tác – Trình bày – Lan truyền
Nghệ thuật Gấp giấy là một loại hình nghệ thuật và văn hoá đại chúng. Vận dụng quá trình 3 bước: Sáng tác – Trình bày – Lan truyền gắn với 3 nhóm đối tượng:
(i) Đối với nghệ nhân sáng tác mẫu gấp – Người nghiên cứu, thiết kế mẫu gấp:
+ Nghệ thuật Gấp giấy là nghệ thuật đại chúng, không chỉ tôn vinh người sáng tác mẫu gấp mà còn rất chú ý đến số lượng người gấp theo.
+ Nghệ nhân không những làm chủ quá trình Sáng tác mà còn phải hiểu và tạo điều kiện cho việc trình bày và lan truyền mẫu gấp. Trước hết là đáp ứng Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy cổ điển.
(ii) Đối với người tham gia gấp giấy – Người thực hành theo mẫu gấp:
+ Phải hiểu quá trình 3 bước để có thể gấp theo và đồng thời hiểu được cái hay của Nghệ thuật Gấp giấy.
+ Phải hiểu quá trình 3 bước để có thể điều chỉnh mẫu gấp và tự sáng tác, trình bày, lan truyền mẫu gấp của riêng mình.
+ Khi hiểu rõ quá trình 3 bước, một phần trong số họ có thể trở thành nghệ nhân.
(iii) Đối với người quan sát và hỗ trợ – Người hướng dẫn, giảng dạy và đồng hành trong quá trình gấp giấy:
+ Phải hiểu quá trình 3 bước để có thể hướng dẫn, giảng dạy cho người tham gia gấp giấy.
+ Phải hiểu quá trình 3 bước để có thể đồng hành lâu dài trong quá trình lan truyền Nghệ thuật Gấp giấy.
6. Thực hành theo Bài giảng
6.1. Mẫu gấp con nhện
– Trong Nghệ thuật Gấp giấy có nhiều mẫu gấp con nhện.
Dưới đây giới thiệu Mẫu gấp con nhện theo xu hướng cổ điển. Tác giả mẫu gấp là nghệ nhân P. D. Tuyen.
– Đánh giá Mẫu gấp con nhện theo Bộ 5 tiêu chí khung:
1. Về tính biểu tượng: Mẫu gấp đã thể hiện đặc trưng tiêu biểu của con nhện như: hình dáng chung, 8 chân, đầu và đuôi;
2. Về số lượng bước gấp: Chỉ có 22 bước (không kể Hình cơ bản). Ai cũng có thể gấp theo được;
3. Về quá trình gấp: Mẫu gấp ở Dạng không gian 3Di (Integrated 3D Space); Trình tự sắp xếp các bước gấp hợp lý, dễ nhớ; Kỹ thuật gấp logic, sử dụng các động tác gấp cơ bản và ít động tác gấp phối hợp;
4. Về diện tích giấy: Sử dụng tối đa, phân bổ hợp lý các nhánh gấp cho 8 chân, đầu, đuôi; gấp mà không nặn giấy.
5. Về Hình cơ bản: Xuất phát từ Hình cơ bản N1.3e, chia cạnh tờ giấy thành 4 phần. Hình cơ bản có 12 bước gấp. Đây là Hình cơ bản mới (xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1994), góp phần tạo sự đặc sắc riêng cho mẫu gấp.
– Theo Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển, Mẫu con nhện đạt 10 điểm.
Mẫu gấp con nhện theo Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy cổ điển.
Xem video hướng dẫn gấp Mẫu con nhện tại đây
6.2. Mẫu gấp con bò
– Trong Nghệ thuật Gấp giấy có nhiều mẫu gấp con bò.
Dưới đây giới thiệu Mẫu gấp con bò theo xu hướng cổ điển. Tác giả mẫu gấp là nghệ nhân P. D. Tuyen.
– Đánh giá Mẫu gấp con bò theo Bộ 5 tiêu chí khung:
1. Về tính biểu tượng: Mẫu gấp đã thể hiện đặc trưng tiêu biểu của con bò, như: Hình dáng tổng thể, 4 chân, đầu với 2 sừng, 2 tai và đuôi;
2. Về số lượng bước gấp: Chỉ có 19 bước (không kể Hình cơ bản). Ai cũng có thể gấp theo được;
3. Về quá trình gấp: Mẫu gấp ở Dạng không gian 3Ds (3D side); Trình tự sắp xếp các bước gấp hợp lý, dễ nhớ; Kỹ thuật gấp logic, sử dụng các động tác gấp cơ bản và ít động tác gấp phối hợp;
4. Về diện tích giấy: Sử dụng tối đa, phân bổ hợp lý các nhánh gấp cho thân, chân, đầu với sừng, đuôi; gấp mà không nặn giấy.
5. Về Hình cơ bản: Xuất phát từ Hình cơ bản N1.4g, chia cạnh tờ giấy thành 6 phần. Hình cơ bản có 9 bước gấp. Đây là Hình cơ bản mới góp phần tạo sự đặc sắc riêng cho mẫu gấp.
– Theo Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển, Mẫu con bò đạt 9 điểm.
Mẫu gấp con bò theo Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy cổ điển.
Xem video hướng dẫn gấp Mẫu con bò tại đây
7. Kết luận
Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển gắn liền với Quá trình 3 bước: Sáng tác mẫu gấp – Trình bày sơ đồ hướng dẫn – Lan truyền Mẫu gấp giấy. Đây có thể được xem là phương pháp cơ bản trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển.
Để lan truyền Nghệ thuật Gấp giấy, Quá trình 3 bước này có mối quan hệ chặt chẽ và không thể tách rời, cùng hướng tới mục tiêu chung: Lấy người tham gia gấp giấy làm trung tâm.
Việc vận dụng thành thạo Quá trình 3 bước chính là thước đo quan trọng phản ánh cấp độ của mỗi nghệ nhân; Tạo điều kiện cho người quan sát và hỗ trợ hoạt động lan truyền gấp giấy hiệu quả.
Kênh Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com luôn giới thiệu mẫu gấp gắn với quá trình có tính chuyên nghiệp này, là một trong những nền tảng cho việc hệ thống hoá và lan truyền các Mẫu gấp giấy cổ điển của người Việt.
Tranh vui: Thế giới gấp giấy – Nơi không tồn tại cạm bẫy mà chỉ có sự tôn vinh lẫn nhau.
Con nhện: “Trong thế giới gấp giấy, không tồn tại chuyện con nọ gài bẫy con kia. Thưa cô Diệp, cho phép tôi được sử dụng tơ nhện để tôn vinh các con vật gấp giấy khác?”
KTS. Nguyễn Thị Diệp
Xem các Bài giảng khác tại đây