ĐỔI MỚI SÁNG TẠO TRONG QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC MẪU GẤP GIẤY

 1. Mở đầu

– Sáng tạo là một trong những đặc trưng quan trọng của hoạt động nghệ thuật. Thông qua quá trình sáng tạo, con người tìm kiếm những cách thức mới để biểu đạt ý tưởng, tổ chức hình thức và tạo ra những giá trị thẩm mỹ.

– Khác với quan niệm cho rằng sáng tác Mẫu gấp giấy chủ yếu là làm theo kinh nghiệm và sự khéo tay, Nghệ thuật Gấp giấy đặt người sáng tạo vào vai trò chủ động trong việc khai thác tiềm năng của tờ giấy. Việc sáng tác một mẫu gấp không đơn thuần là hoạt động đòi hỏi sự khéo léo của đôi tay, mà điều quan trọng hơn là quá trình kết hợp giữa tư duy hình ảnh, tư duy hình học không gian, khả năng liên tưởng, suy luận logic và giải quyết vấn đề.

– Trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển, quá trình sáng tác một Mẫu gấp giấy: Tờ giấy Hình vuông – Hình cơ bản – Mẫu gấp giấy. Sự sáng tạo thể hiện xuyên suốt trong quá trình sáng tác: Hình thành ý tưởng ban đầu; Lựa chọn Hình cơ bản; Thể hiện các đặc điểm chính của đối tượng miêu tả; Cách thức giấu đi phần thừa; Trình bày các bước gấp và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong quá trình thực hiện. Toàn bộ quá trình này đòi hỏi sự tìm tòi, thử nghiệm và điều chỉnh liên tục.

– Từ góc độ này, nghiên cứu sự sáng tạo trong quá trình sáng tác Mẫu gấp giấy không chỉ giúp làm rõ đặc điểm tư duy của người sáng tác mà còn góp phần nhận diện giá trị của Nghệ thuật Gấp giấy đối với việc phát triển tư duy sáng tạo và thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo ở người tham gia.

Ảnh: Sự sáng tạo thể hiện trong toàn bộ quá trình sáng tác mẫu gấp: Tờ giấy hình vuông – Hình cơ bản – Mẫu gấp giấy. 

2. Sự sáng tạo trong quá trình sáng tác Mẫu gấp giấy

2.1. Sáng tạo trong việc hình thành ý tưởng

– Quá trình sáng tác một Mẫu gấp giấy có thể bắt đầu từ những điểm xuất phát khác nhau. Trong phần lớn trường hợp, Nghệ sĩ gấp giấy xác định trước đối tượng muốn thể hiện, chẳng hạn một loài động vật, một đồ vật hoặc một hình tượng cụ thể. Trong trường hợp khác, ý tưởng có thể xuất hiện từ việc quan sát, thử nghiệm một Hình cơ bản hoặc khám phá những cấu trúc gấp có tiềm năng tạo thành một hình thể mới.

– Có hai hướng tiếp cận chính trong quá trình sáng tác:

+ Hướng thứ nhất: Từ đối tượng cần thể hiện đến Hình cơ bản và mẫu gấp hoàn chỉnh.

Đây là hướng tiếp cận bắt đầu bằng việc xác định mục tiêu tạo hình. Người sáng tác lựa chọn một đối tượng cụ thể, phân tích những đặc điểm nổi bật của đối tượng, sau đó tìm kiếm Hình cơ bản có khả năng đáp ứng yêu cầu. Nếu chưa có cấu trúc phù hợp, họ tiếp tục xây dựng Hình cơ bản mới và thử nghiệm các phương án gấp để tạo thành mẫu gấp hoàn chỉnh. Đây là hướng phổ biến mà các Nghệ sĩ gấp giấy thường áp dụng.

+ Hướng thứ hai: Từ Hình cơ bản đến việc khám phá đối tượng có thể thể hiện: Người sáng tác bắt đầu từ một Hình cơ bản có cấu trúc đáng chú ý nhưng chưa xác định rõ sản phẩm cuối cùng. Họ thử nghiệm các cách phát triển cấu trúc, quan sát những hình thể xuất hiện và liên tưởng đến các đối tượng có thể được biểu đạt từ đó.

Thay vì đi từ một mục tiêu đã xác định đến phương án thực hiện, người sáng tác khám phá khả năng của cấu trúc rồi dần hình thành mục tiêu tạo hình. Hướng tiếp cận này đặc biệt cần thiết khi một Hình cơ bản có những đặc điểm khác thường hoặc tiềm năng chưa được khai thác. Hướng này thường được sử dụng trong các cuộc thi sáng tác mẫu gấp mới từ Hình cơ bản sẵn có.

– Với hướng thứ nhất, khi đã xác định đối tượng cần thể hiện, người sáng tác không nhất thiết phải tái hiện đầy đủ mọi đặc điểm của đối tượng đó. Thay vào đó, họ cần nhận diện những đặc điểm có tính chất quyết định đến khả năng nhận biết hình tượng. Đối với một con vật, đó có thể là chiều dài thân, hình dạng đầu, số lượng chân, kích thước đuôi hoặc một đặc điểm nổi bật khác. Việc lựa chọn đặc điểm nào cần được thể hiện, đặc điểm nào có thể lược bỏ hoặc giản lược chính là một biểu hiện của tư duy sáng tạo.

Ví dụ: Đặc trưng tiêu biểu của cá chép là có vảy trên thân, đầu to, duôi chẻ và có vây; Đặc trưng tiêu biểu của con sâu róm là bộ lông dày trên thân; Đặc trưng tiêu biểu của con sam là có 10 chân ở bụng;  Đặc trưng tiêu biểu của con cú mèo là hình dáng chung, đầu với 2 mắt to, 2 tai, 2 cánh, chân có móng vuốt để đậu trên cây; Đặc trưng tiêu biểu của ốc sên là vỏ xoắn ốc, đầu có 2 râu xúc tu; Đặc trưng tiêu biểu của cá ngựa là hình dáng chung, thân hình uốn cong, các gân xương; Đặc trưng tiêu biểu của con vẹt là chiếc mỏ kép, 2 cánh, chân có móng vuốt để đậu trên cành cây;…. 

Ảnh: Mẫu gấp con cá chép, sâu róm, sam, cú mèo, ốc sên, cá ngựa, vẹt với các đặc điểm chính.

– Nghệ sĩ gấp giấy P. D. Tuyen nói với tôi rằng, ông thường sáng tác các mẫu gấp thông qua việc nhớ lại những đặc điểm nổi bật của đối tượng, chứ ông không ngồi nhìn vào hình ảnh con vật thật rồi gấp sao cho giống hệt. Ông kể: “Khi sáng tác mẫu gấp kangaroo, tôi chưa gặp con vật này ngoài đời bao giờ, bảo vẽ lại, chưa chắc đã vẽ được. Khi sáng tác, tôi chỉ nhớ lại một vài hình ảnh đặc trưng của con vật đó và từng bước tạo hình. Chính kết quả sáng tác cũng làm tôi bất ngờ, có lẽ giống hơn cả vẽ”.

– Quá trình hình thành ý tưởng đòi hỏi khả năng quan sát, phân tích và khái quát hóa. Người sáng tác phải chuyển từ hình ảnh của một đối tượng trong thế giới thực sang một hình tượng có thể được biểu đạt bằng cấu trúc giấy. Đây không phải là sự sao chép trực tiếp, mà là quá trình lựa chọn và tổ chức lại những đặc điểm của đối tượng theo những khả năng tạo hình của vật liệu.

– Với hướng thứ hai, khi bắt đầu từ một Hình cơ bản đã có sẵn, người sáng tác có thể chưa xác định ngay được sản phẩm cuối cùng. Thông qua việc quan sát cấu trúc, thử nghiệm các hướng gấp và liên tưởng đến những hình thể khác nhau, họ dần khám phá khả năng biểu đạt của Hình cơ bản ấy. Trong trường hợp này, ý tưởng không hoàn toàn có trước quá trình thực hiện mà có thể hình thành và phát triển ngay trong quá trình khám phá. Hướng tiếp cận này đòi hỏi khả năng phân tích mục tiêu, dự kiến cấu trúc và lựa chọn phương án. Người sáng tác cần liên tục kiểm tra xem cấu trúc đang sử dụng có đáp ứng được những đặc điểm cần thể hiện hay không, đồng thời điều chỉnh phương án khi kết quả chưa phù hợp.

– Như vậy, ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, việc sáng tác Mẫu gấp giấy đã thể hiện tính linh hoạt của tư duy: Người sáng tác vừa chủ động tìm kiếm phương tiện để hiện thực hóa một ý tưởng, vừa phát hiện ý tưởng mới từ những khả năng chưa được nhận biết của cấu trúc sẵn có.

Ảnh: Mẫu gấp kangaroo với các đặc điểm chính.

2.2. Sáng tạo trong việc lựa chọn và xây dựng Hình cơ bản

– Từ một tờ giấy hình vuông, tạo ra một số lượng nhất định Hình cơ bản; Từ các Hình cơ bản, tạo ra vô vàn Mẫu gấp giấy. Hình cơ bản là một điểm nút quan trọng trong quá trình sáng tác mẫu gấp. Hình cơ bản tạo ra cấu trúc ban đầu để phát triển các bộ phận chính của đối tượng miêu tả. Tuy nhiên, việc lựa chọn một Hình cơ bản không đơn thuần là tìm một hình dạng có vẻ phù hợp với đối tượng cần thể hiện. Người sáng tác cần xem xét khả năng phân bố các phần giấy, số lượng, vị trí và tỷ lệ của các nhánh gấp, cũng như khả năng phát triển những bộ phận cần thiết của mẫu gấp.

– Chẳng hạn, khi sáng tác một mẫu gấp động vật, cấu trúc ban đầu phải tạo điều kiện để hình thành những bộ phận như đầu, thân, chân và đuôi theo cách phù hợp với đặc điểm của loài vật đó. Nếu Hình cơ bản hiện có đáp ứng được những yêu cầu cần thiết, người sáng tác có thể sử dụng nó làm nền tảng để phát triển mẫu. Ngược lại, nếu cấu trúc không phù hợp, họ có thể phải tiếp tục tìm kiếm hoặc xây dựng một Hình cơ bản mới.

– Việc xây dựng Hình cơ bản mới đòi hỏi người sáng tác hình dung trước mối quan hệ giữa cấu trúc của tờ giấy và hình thể dự kiến. Số lượng, vị trí, chiều dài và tỷ lệ tương đối của các nhánh gấp cần được tổ chức sao cho vừa đáp ứng yêu cầu tạo hình, vừa cho phép thực hiện bằng một trình tự gấp khả thi. Những quyết định này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau: Một thay đổi ở cấu trúc ban đầu có thể làm thay đổi khả năng hình thành các bộ phận và ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình phát triển mẫu.

– Điểm đáng chú ý là người sáng tác không phải lúc nào cũng có thể xác định ngay được cấu trúc phù hợp. Có những trường hợp phải trải qua nhiều lần thử nghiệm mới tìm ra phương án đáp ứng được yêu cầu. Một cấu trúc có vẻ hợp lý về mặt hình dung chưa chắc đã cho phép thực hiện những thao tác gấp cần thiết. Vì vậy, người sáng tác phải liên tục đối chiếu giữa ý tưởng, cấu trúc hình học và khả năng thực hiện trên tờ giấy.

– Sự sáng tạo trong giai đoạn này thể hiện ở khả năng tìm kiếm những phương án cấu trúc khác nhau, đánh giá ưu điểm và hạn chế của từng phương án, đồng thời hình thành cách tổ chức mới khi những phương án có sẵn không đáp ứng được yêu cầu. Đây là quá trình vừa mang tính nghệ thuật, vừa mang tính tư duy cấu trúc và giải quyết vấn đề.

Ảnh: Tác giả tìm Hình cơ bản mới để gấp Con bọ ngựa. Hình cơ bản này có 3 lớp nhánh gấp chính, tỷ lệ và vị trí các nhánh gấp phù hợp và có khả năng tạo ra được các đặc điểm chính của bọ ngựa.

2.3. Sáng tạo trong quá trình sáng tác từ Hình cơ bản thành mẫu gấp hoàn chỉnh

– Sau khi lựa chọn hoặc xây dựng được Hình cơ bản phù hợp, người sáng tác tiếp tục phát triển mẫu thông qua các động tác gấp cơ bản và cách gấp phối hợp. Ở giai đoạn này, ý tưởng ban đầu phải được chuyển hóa thành một trình tự thực hiện có tính liên tục và logic. Nghệ sĩ gấp giấy nên đối chiếu với “Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển” để điều chỉnh và hoàn thiện mẫu gấp.

– Mỗi động tác gấp đều có thể ảnh hưởng đến hướng, cấu trúc của tờ giấy, phân bổ diện tích giấy và khả năng thực hiện những động tác tiếp theo. Một nếp gấp không phù hợp có thể làm thay đổi tỷ lệ của bộ phận, khiến hình thể không đạt yêu cầu hoặc tạo ra trở ngại cho các bước sau. Do đó, người sáng tác cần dự đoán kết quả của từng thao tác, kiểm tra khả năng thực hiện và điều chỉnh phương án khi cần thiết.

– Quá trình này thường không diễn ra theo một đường thẳng từ ý tưởng đến sản phẩm hoàn chỉnh. Người sáng tác thường phải quay lại những bước trước đó, thay đổi cách phân chia tỷ lệ nhánh gấp, điều chỉnh vị trí các nếp gấp hoặc tìm một trình tự khác để đạt được kết quả mong muốn. Những lần thử nghiệm không thành công cũng cung cấp thông tin quan trọng, giúp nhận diện giới hạn của phương án đang sử dụng và mở ra hướng giải quyết mới.

– Từ một Hình cơ bản có thể tạo ra nhiều mẫu gấp khác nhau. Điều này cho thấy Hình cơ bản không quy định duy nhất một kết quả tạo hình, mà mở ra nhiều khả năng sáng tạo tùy thuộc vào ý tưởng và phương pháp thực hiện của người sáng tác.

– Bên cạnh yêu cầu tạo hình, người sáng tác còn phải quan tâm đến tính hợp lý của trình tự gấp. Một mẫu gấp có thể tạo ra hình thể phù hợp nhưng quá trình thực hiện lại thiếu sự logic, quá phức tạp với nhiều bước gấp. Vì vậy, việc hoàn thiện mẫu cần có sự cân bằng giữa mức độ tạo lập biểu tượng và số lượng bước gấp. Trong nhiều trường hợp, phương án tốt nhất có thể là một trình tự ngắn gọn với số ít bước gấp, nhưng cũng có thể cần nhiều bước gấp hơn để đạt được hiệu quả mong muốn.

– Có thể khẳng định rằng, việc sáng tác Mẫu gấp giấy không thể chỉ dựa trên kinh nghiệm mà cần tư duy đổi mới sáng tạo. Những mẫu gấp mới có thể đặt ra các yêu cầu chưa từng gặp, buộc người sáng tác phải tìm kiếm phương án khác với cách làm theo kinh nghiệm. Chính điều này là một yếu tố làm nên năng lực sáng tạo.

Ảnh: Mẫu gấp con chó becgie với các đặc điểm nổi bật: 4 chân, thân và đuôi dài, đầu với 2 tai to, dựng đứng.

Ảnh: Từ Hình cơ bản N1.3f, có thể sáng tác ra nhiều Mẫu gấp khác nhau.

 3. Những năng lực tư duy được huy động trong quá trình sáng tác Mẫu gấp giấy

– Quá trình sáng tác mẫu gấp giấy là sự kết hợp của nhiều năng lực tư duy. Những năng lực này không hoạt động tách biệt mà thường xuyên bổ trợ, tác động lẫn nhau trong quá trình hình thành và hoàn thiện mẫu gấp.

– Trước hết, tư duy hình ảnh và khả năng liên tưởng giúp người sáng tác hình dung hình thể dự kiến, nhận diện những đặc điểm quan trọng của đối tượng miêu tả và tìm ra mối liên hệ giữa cấu trúc giấy với hình tượng cần thể hiện. Khả năng này đặc biệt quan trọng khi người sáng tác phải hình dung một hình thể ba chiều từ trạng thái phẳng của tờ giấy hoặc phát hiện một đối tượng mới từ cấu trúc chưa có ý nghĩa rõ ràng.

– Tiếp theo, tư duy hình học và tư duy cấu trúc giúp người sáng tác nhận biết mối quan hệ giữa các phần của tờ giấy, tổ chức vị trí và tỷ lệ của các nhánh, đồng thời dự đoán những biến đổi có thể xảy ra sau mỗi thao tác gấp. Nhờ đó, ý tưởng tạo hình không chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng mà có thể được chuyển hóa thành một cấu trúc cụ thể.

– Bên cạnh đó, tư duy logic giữ vai trò quan trọng trong việc xác lập trình tự gấp. Các thao tác cần được sắp xếp theo một quan hệ hợp lý, trong đó kết quả của bước trước tạo điều kiện cho bước sau. Người sáng tác phải hiểu trạng thái của tờ giấy ở từng giai đoạn và dự đoán những điều kiện cần thiết để tiếp tục phát triển mẫu.

– Một năng lực khác là giải quyết vấn đề. Khi phương án dự kiến không tạo ra kết quả mong muốn, người sáng tác cần xác định nguyên nhân, đánh giá các khả năng thay thế và thử nghiệm giải pháp khác. Quá trình này đòi hỏi sự kiên trì, khả năng điều chỉnh nhận thức và thái độ sẵn sàng xem xét lại những giả định ban đầu.

– Cuối cùng, tư duy đổi mới sáng tạo thể hiện ở khả năng không chỉ sử dụng những cấu trúc và cách gấp đã biết mà còn tìm kiếm phương án mới khi cần thiết. Đổi mới có thể xuất hiện ở việc tạo ra một Hình cơ bản, tìm một cách phát triển hình thể khác, cải tiến trình tự gấp hoặc khám phá một khả năng biểu đạt chưa được nhận ra trước đó.

– Trên đây là những năng lực mà người sáng tác mẫu gấp cần có. Những năng lực này liên hệ chặt chẽ với nhau. Một ý tưởng giàu tính liên tưởng cần được hỗ trợ bởi tư duy cấu trúc để có thể thực hiện; một phương án có tính logic vẫn cần đáp ứng yêu cầu tạo hình; còn quá trình giải quyết vấn đề có thể dẫn đến những phát hiện mới về cả cấu trúc lẫn hình tượng. Vì vậy, sáng tác Mẫu gấp giấy là một hoạt động tích hợp nhiều dạng tư duy, trong đó trí tưởng tượng và suy luận logic cùng tham gia tạo ra kết quả.

Ảnh: 130 Mẫu gấp giấy được sáng tác bởi Nghệ sĩ gấp giấy P. D. Tuyen. Mỗi mẫu gấp là một cấu trúc khác nhau, thể hiện sự sáng tạo trong Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển của người Việt Nam. 

4. Nghệ thuật Gấp giấy với khả năng thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo

– Nghệ thuật gấp giấy không chỉ tạo ra những sản phẩm có giá trị thẩm mỹ mà còn mở ra môi trường thực hành sáng tạo từ gia đình đến trường học và cộng đồng xã hội. Từ một tờ giấy với những giới hạn nhất định, người tham gia (Người sáng tác; Người gấp theo; Người hỗ trợ) có thể khám phá nhiều khả năng tạo hình thông qua việc lựa chọn cấu trúc, thử nghiệm các phương án và điều chỉnh cách thực hiện.

– Quá trình này kết hợp trí tưởng tượng với tư duy logic, khuyến khích người tham gia chủ động tìm kiếm giải pháp và kiên trì hoàn thiện ý tưởng. Đặc biệt, khi không chỉ dừng lại ở việc thực hành các mẫu có sẵn mà còn được khuyến khích cải tiến hoặc sáng tác mẫu mới, ngoài ra người tham gia có thêm cơ hội phát triển tư duy độc lập, khả năng giải quyết vấn đề và tinh thần đổi mới sáng tạo.

– Vì vậy, nếu được tổ chức theo hướng khuyến khích khám phá và thử nghiệm, nghệ thuật gấp giấy có thể trở thành một phương tiện hỗ trợ phát triển năng lực sáng tạo, góp phần hình thành thái độ chủ động trước những vấn đề mới trong học tập và cuộc sống.

Ảnh: Diệp luôn nỗ lực lan truyền tinh thần đổi mới sáng tạo thông qua việc giới thiệu các Mẫu gấp giấy mới trên Kênh Diep Tay Vlogs và website dieptay.com 

5. Kết luận

– Sáng tác mẫu gấp giấy là một quá trình đổi mới sáng tạo, kết hợp tư duy hình ảnh, tư duy hình học, suy luận logic và khả năng giải quyết vấn đề, từ hình thành ý tưởng đến lựa chọn Hình cơ bản, thử nghiệm và hoàn thiện mẫu. Những đặc điểm này khẳng định rằng Nghệ thuật Gấp giấy không chỉ đòi hỏi sự khéo léo mà rất cần khả năng đổi mới sáng tạo.

– Thông qua việc khám phá, thử nghiệm và phát triển những ý tưởng, Nghệ thuật Gấp giấy có tiềm năng thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo ở người tham gia. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, phát huy giá trị của Nghệ thuật Gấp giấy trong giáo dục và hoạt động phát triển năng lực sáng tạo trong nhà trường và ngoài xã hội.

KTS. Nguyễn Thị Diệp