CHƯƠNG TRÌNH DẠY GẤP GIẤY CHO NGƯỜI MỚI THAM GIA | Paper Folding Program for Beginners
BÀI GIẢNG 5: HÌNH CƠ BẢN – NỀN TẢNG CỦA MẪU GẤP | Lecture 5: Ground Form – The Foundation of Paper Folding Models
1. Mở đầu
Thế giới của Nghệ thuật Gấp giấy cổ điển có hai phương thức sáng tác chủ yếu:
(i) Từ tờ giấy hình vuông tạo trực tiếp thành Mẫu gấp giấy;
(ii) Từ tờ giấy hình vuông tạo thành Hình cơ bản, sau đó từ Hình cơ bản phát triển thành nhiều Mẫu gấp giấy khác nhau.
Hình cơ bản là khái niệm do người Việt Nam khởi xướng. Khái niệm này đang dần phổ biến trên thế giới cùng với việc lan truyền Nghệ thuật Gấp giấy của người Việt.
Hình cơ bản là kiến thức, kỹ năng gốc của người sáng tác và người tham gia gấp giấy. Sức hấp dẫn, tinh tế và đa dạng của Nghệ thuật Gấp giấy không chỉ là mẫu gấp mà còn là Hình cơ bản.
Bài giảng số 5 trình bày các nội dung:
– Giới thiệu chung về Hình cơ bản;
– Hệ thống 6 nhóm Hình cơ bản;
– Vai trò của Hệ thống Hình cơ bản;
– Một số Hình cơ bản tiêu biểu;
– Thực hành gấp 2 mẫu mới.
2. Giới thiệu chung về Hình cơ bản
2.1. Khái niệm Hình cơ bản
– Khái niệm Hình cơ bản: Trong quá trình tạo Mẫu Gấp giấy, có một số Mẫu chung nhau những bước gấp ban đầu nhất định. Hình đạt được từ những bước chung nhau đó được gọi là Hình cơ bản của các Mẫu Gấp giấy ấy. – Một Hình cơ bản đạt được sau khoảng 5 đến 10 bước gấp. Sự khác biệt giữa các Hình cơ bản chính là sự khác nhau ở những nhánh gấp, về số lượng, vị trí và tỷ lệ nhánh gấp.
– Hình cơ bản tạo ra các nhánh gấp chính. Từ các nhánh chính, tiếp tục tạo lập các nhánh gấp phụ và bộ phận chi tiết của mẫu gấp.
Định nghĩa Hình cơ bản
Hình cơ bản tạo ra các nhánh gấp chính. Từ các nhánh chính, tiếp tục tạo lập các nhánh gấp phụ và bộ phận chi tiết của mẫu gấp.
2.2. Nguồn gốc Hình cơ bản
– Vào những năm cuối thế kỷ XX, nghệ nhân Phạm Đình Tuyển (P. D. Tuyen) đã đề xuất khái niệm đầu tiên về Hình cơ bản trong Nghệ thuật Gấp giấy. Trong sách gấp giấy xuất bản tại Đức giai đoạn 1994 – 1996, ông đã giới thiệu nhiều mẫu gấp được xây dựng từ các Hình cơ bản khác nhau. Chính cách tiếp cận này đã tạo nên nét độc đáo cho các cuốn sách của ông.
– Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu, các Hình cơ bản vẫn chưa được hệ thống hóa. Đến năm 2023, tôi đã hợp tác cùng nghệ nhân P. D. Tuyen để xây dựng Hệ thống Hình cơ bản gồm 6 nhóm chính. Hệ thống này trở thành nền tảng cho việc sáng tác vô số mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển. Đây cũng chính là điểm đặc sắc của Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam.
Hình cơ bản trong các cuốn sách của Nghệ nhân P. D. Tuyen xuất bản tại Đức giai đoạn 1994 – 1996
2.3. Vai trò của Hình cơ bản trong quá trình gấp giấy
– Hình cơ bản là một điểm nút quan trọng trong quá trình gấp giấy. Nhờ có Hình cơ bản, người sáng tạo mẫu và người gấp theo mẫu hiểu rõ hơn quá trình hình thành Mẫu gấp.
+ Đối với người sáng tác: Hình cơ bản là cầu nối giữa thế giới thực tại tới thế giới siêu hình của Nghệ thuật Gấp giấy. Khi tìm ra Hình cơ bản phù hợp, nghệ nhân sẽ dễ dàng hơn trong việc tạo lập mẫu gấp, rút ngắn số lượng bước gấp và tạo sự đặc sắc riêng của mẫu gấp.
+ Đối với người gấp theo mẫu: Hình cơ bản giúp hiểu rõ hơn quá trình hình thành mẫu gấp để hiểu được vẻ đẹp của mẫu gấp.
– Từ đây, thế giới của Nghệ thuật Gấp giấy gồm 3 phần: i) Tờ giấy hình vuông; ii) Hình cơ bản và iii) Mẫu gấp giấy. Từ một Tờ giấy hình vuông tạo ra một số lượng nhất định các Hình cơ bản. Từ Hình cơ bản tạo ra vô vàn Mẫu Gấp giấy.
– Hình cơ bản là một trong 5 tiêu chí đánh giá mẫu gấp đẹp theo xu hướng cổ điển. Nội dung này sẽ trình bày cụ thể trong Bài giảng sau.
Vai trò của Hình cơ bản trong quá trình gấp giấy
Thế giới của Nghệ thuật Gấp giấy gồm 3 phần: i) Tờ giấy hình vuông; ii) Hình cơ bản và iii) Mẫu gấp giấy
3. Hệ thống 6 nhóm Hình cơ bản
– Từ năm 2023, Hệ thống Hình cơ bản được hoàn thiện, gồm 6 nhóm chính:
(i) Nhóm Hình cơ bản N.0: Không có hình cơ bản. Từ tờ giấy hình vuông, gấp thành Mẫu gấp;
(ii) Nhóm Hình cơ bản N1: Xuất phát từ phân chia cạnh tờ giấy thành lưới ô vuông.
Nhóm Hình cơ bản này lại phân thành Nhóm thứ cấp: N1.1: Chia cạnh tờ giấy thành 2 phần; N1.2: Chia cạnh tờ giấy thành 3 phần; N1.3: Chia cạnh tờ giấy thành 4 phần; N1.4: Chia cạnh tờ giấy thành 6 phần; N1.5: Chia cạnh tờ giấy thành 8 phần; N1.6: Chia cạnh tờ giấy thành 12 phần; N1.7: Chia cạnh tờ giấy thành 16 phần; N1.8: Dạng khác.
(iii) Nhóm Hình cơ bản N2: Xuất phát từ phân chia cạnh tờ giấy thành các góc.
Nhóm Hình cơ bản này lại phân thành Nhóm thứ cấp: N2.1: Chia cạnh tờ giấy thành 3 góc; N2.2: Chia cạnh tờ giấy thành 4 góc; N2.3: Chia cạnh tờ giấy thành 5 góc; N2.4: Chia cạnh tờ giấy thành 6 góc; N2.5: Chia cạnh tờ giấy thành 8 góc: N2.6: Dạng khác.
(iv) Nhóm Hình cơ bản N3: Xuất phát từ phân chia góc tờ giấy.
Nhóm Hình cơ bản này lại phân thành Nhóm thứ cấp: N3.1: Chia góc tờ giấy thành 3 phần; N3.2: Chia góc tờ giấy thành 4 phần; N3.3: Chia góc tờ giấy thành 5 phần; N3.4: Chia góc tờ giấy thành 6 phần; N3.5: Chia góc tờ giấy thành 8 phần; N3.6: Dạng khác.
(v) Nhóm Hình cơ bản N4: Chia tâm tờ giấy thành các góc.
Nhóm Hình cơ bản này lại phân thành Nhóm thứ cấp: N4.1: Chia tâm tờ giấy thành 4 góc; N4.2: Chia tâm tờ giấy thành 6 góc; N4.3: Chia tâm tờ giấy thành 8 góc; N4.4: Chia tâm tờ giấy thành 12 góc; N4.5: Chia tâm tờ giấy thành 16 góc; N4.6: Dạng khác.
(vi) Nhóm Hình cơ bản N5: Phân chia tờ giấy thành các phần không đối xứng.
Nhóm Hình cơ bản này lại phân thành Nhóm thứ cấp: N5.1: Theo cạnh; N5.2: Theo góc; N5.3: Dạng khác.
– Hệ thống Hình cơ bản bao trùm toàn bộ thế giới Mẫu gấp giấy. Khi lựa chọn Hình cơ bản phù hợp, đối tượng gì cũng gấp được.
– Kênh Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com đã giới thiệu hơn 80 Hình cơ bản.
Từ năm 2023, Hệ thống Hình cơ bản được hoàn thiện, gồm 6 nhóm chính
Hệ thống Hình cơ bản, Nhóm N.0; N1 và N2
Hệ thống Hình cơ bản, Nhóm N3; N4 và N5
80 Hình cơ bản đã được giới thiệu Kênh Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com
4. Vai trò của Hệ thống Hình cơ bản
– Trước kia, khi chưa có Hệ thống Hình cơ bản: Mẫu gấp đều xuất phát từ việc chia tờ giấy theo cạnh. Số lượng nhánh gấp hạn chế, nhiều trường hợp phải dùng kéo cắt để tạo thêm nhánh gấp mới; Quá trình gấp giấy bị kéo dài, khó ghi nhớ, thậm chí gây mệt mỏi cho người gấp theo; Do chưa có tính hệ thống nên khó phân loại và tra cứu mẫu gấp.
– Hiện nay, khi có Hệ thống Hình cơ bản với 6 nhóm:
+ Người sáng tác có thể khai thác hiệu quả cách tiếp cận từ tờ giấy hình vuông để sáng tạo mẫu mới: Chia theo cạnh tờ giấy, chia theo góc giấy, chia từ tâm, chia đối xứng hoặc không đối xứng,… tạo ra các Hình cơ bản có nhánh gấp đa dạng.
+ Người sáng tác không chỉ khởi đầu từ tờ giấy hình vuông, mà bắt đầu sáng tác từ các Hình cơ bản đã có. Mỗi Hình cơ bản cho ta số lượng, vị trí và tỷ lệ nhánh gấp khác nhau. Tạo ra cơ hội để gấp được nhiều mẫu đa dạng, từ đơn giản đến phức tạp.
Ví dụ: Có thể gấp từ những mẫu con vật có 2 chân đến mẫu con vật có 4, 6, 8, 10, 20 chân; Mẫu con vật thân ngắn đến thân dài; Mẫu con vật cánh ngắn đến cánh dài; Mẫu con vật có sừng/ gai/ lông trên thân,…
+ Người tham gia gấp giấy không chỉ gấp theo mẫu có sẵn mà có cả một hệ thống công cụ/ phương tiện để tạo ra các Mẫu gấp giấy mới của chính mình.
+ Mẫu gấp được phân loại dễ dàng theo các nhóm Hình cơ bản. Từ đó, thuận tiện cho việc tra cứu. Người tham gia dễ dàng lựa chọn mẫu gấp phù hợp với trình độ của mỗi người.
Nhờ có Hệ thống Hình cơ bản, người tham gia gấp giấy không chỉ gấp theo mẫu có sẵn mà có cả một hệ thống công cụ/ phương tiện để tạo ra các Mẫu gấp giấy mới của chính mình.
Hệ thống Hình cơ bản là nền tảng để sáng tạo ra nhiều mẫu gấp đa dạng, từ đơn giản đến phức tạp
5. Một số Hình cơ bản tiêu biểu
Trên cơ sở 80 Hình cơ bản đã giới thiệu, dưới đây là đánh giá tổng hợp vai trò của một số Hình cơ bản tiêu biểu.
5.1. Hình cơ bản tạo ra nhiều mẫu gấp
– Hình cơ bản N1.3f: Xuất phát từ chia cạnh tờ giấy thành 4 phần.
Hình cơ bản có 7 bước gấp. Tạo ra 9 nhánh gấp chính với 3 lớp nhánh gấp.
Phù hợp để gấp các mẫu: Châu chấu, cá vàng, sam, tôm, bề bề, dế mèn.
Hình cơ bản N1.3f – Hình cơ bản tạo ra nhiều mẫu gấp
– Hình cơ bản N1.5a: Xuất phát từ chia cạnh tờ giấy thành 8 phần.
Hình cơ bản có 18 bước gấp. Tạo ra 10 nhánh gấp chính với 3 lớp nhánh gấp.
Phù hợp để gấp các mẫu: Tắc kè, rùa, báo, Biểu tượng đại bàng, hoa sen, vẹt, vịt, đàn gà.
Đây là một trong những Hình cơ bản tạo ra nhiều mẫu gấp nhất.
Hình cơ bản N1.5a – Hình cơ bản tạo ra nhiều mẫu gấp
– Hình cơ bản N2.2a: Xuất phát từ chia cạnh tờ giấy thành 4 góc.
Hình cơ bản có 5 bước gấp. Tạo ra một hình vuông kép có 9 nhánh gấp chính với 3 lớp.
Phù hợp để gấp các mẫu: Mũ Ông Công, Mũ nhà sư, Biểu tượng trái tim, bàn, hộp vuông.
Hình cơ bản N2.2a- Hình cơ bản tạo ra nhiều mẫu gấp
5.2. Hình cơ bản phù hợp với các đặc trưng tiêu biểu của đối tượng
a) Hình cơ bản phù hợp gấp con vật nhiều chân:
– Hình cơ bản N1.3e: Xuất phát từ chia cạnh tờ giấy thành 4 phần.
Hình cơ bản có 12 bước gấp. Tạo ra 12 nhánh gấp chính.
Phù hợp để gấp các mẫu: Con nhện, bọ cánh cứng, ve sầu, ruồi, …
Hình cơ bản N1.3e – Hình cơ bản phù hợp gấp con vật nhiều chân
– Hình cơ bản N4.5d: Xuất phát từ chia tâm tờ giấy thành 16 góc.
Hình cơ bản có 9 bước gấp. Tạo ra 8 nhánh gấp chính.
Phù hợp để gấp các mẫu: Con muỗi, cà cuống, …
Hình cơ bản N4.5d – Hình cơ bản phù hợp gấp con vật nhiều chân
b) Hình cơ bản phù hợp gấp con vật có 4 chân, đầu và đuôi:
Trong 80 Hình cơ bản đã giới thiệu, có 23 Hình cơ bản gấp được con vật có 4 chân, đầu và đuôi.
23/80 Hình cơ bản gấp được con vật có 4 chân, đầu và đuôi
c) Hình cơ bản phù hợp gấp con vật có gai/ lông/ vảy trên thân
– Hình cơ bản N1.5o: Xuất phát từ chia cạnh tờ giấy thành 8 phần.
Hình cơ bản có 5 bước gấp. Tạo ra 7 nhánh gấp chính.
Phù hợp tạo Mẫu gấp Con sâu róm.
– Hình cơ bản N1.6e: Xuất phát từ chia cạnh tờ giấy thành 12 phần.
Hình cơ bản có 8 bước gấp. Tạo ra 4 nhánh gấp chính.
Phù hợp tạo Mẫu gấp Con cá cầu gai.
Hình cơ bản N1.5o và Hình cơ bản N.6e – Hình cơ bản phù hợp gấp con vật có gai/ lông/ vảy trên thân
– Hình cơ bản N1.7c: Xuất phát từ chia cạnh tờ giấy thành 16 phần.
Hình cơ bản có 5 bước gấp. Tạo ra nhiều lớp nhánh gấp.
Phù hợp tạo Mẫu gấp Con tê tê, con cừu.
Hình cơ bản N.7c – Hình cơ bản phù hợp gấp con vật có gai/ lông/ vảy trên thân
6. Bài tập thực hành theo bài giảng
6.1. Mẫu gấp Chim én:
Mẫu gấp xuất phát từ Hình cơ bản N1.4i, chia cạnh tờ giấy thành 6 phần.
Hình cơ bản có 7 bước gấp. Tạo ra 5 nhánh gấp chính.
Mẫu có 13 bước (không kể Hình cơ bản), thể hiện biểu tượng chim én ở tư thế đang bay, đôi cánh rộng và đuôi chẻ hình chữ V. Tạo hình hiện đại với các nếp gấp hình học với tỷ lệ cân đối, hài hoà.
Mẫu có quá trình gấp logic, dễ nhớ. Phù hợp cho trẻ em và những người mới tham gia gấp giấy.
Xem video hướng dẫn gấp Mẫu chim én tại đây: https://www.youtube.com/watch?v=LveqZZa0leE&t=193s
6.2. Mẫu gấp Chiếc giường:
Mẫu gấp xuất phát từ Hình cơ bản N1.5e, chia cạnh tờ giấy thành 8 phần.
Hình cơ bản có 5 bước gấp. Tạo ra 8 nhánh gấp chính.
Đây cũng là Hình cơ bản tạo ra mẫu gấp con nai sừng tấm.
Mẫu có 14 bước (không kể Hình cơ bản), thể hiện rõ hình dáng tiêu biểu của chiếc giường, với 4 chân, chi tiết đầu giường, đuôi giường; dáng vẻ đơn giản, gọn gàng và hiện đại.
Mẫu có quá trình gấp logic. Ai cũng có thể gấp theo được.
Xem video hướng dẫn gấp Mẫu chiếc giường tại đây: https://www.youtube.com/watch?v=PHPkCcZkiaA
7. Kết luận
Vẻ đẹp của Mẫu gấp giấy không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng, mà còn thể hiện trong quá trình gấp. Hình cơ bản là cầu nối quan trọng từ tờ giấy hình vuông đến Mẫu gấp.
Hệ thống Hình cơ bản chính là nền tảng để tạo ra vô vàn Mẫu gấp giấy. Đây cũng là điểm đặc sắc của Nghệ thuật Gấp giấy Việt Nam.
Chúc mọi người hiểu Hình cơ bản để thấy được cái hay của quá trình tạo mẫu gấp và sớm làm chủ các Hình cơ bản.
Chúc mọi người thực hiện thành công 2 mẫu gấp trong phần thực hành.
Hẹn gặp lại trong Bài giảng số 6.
Tranh vui: Thế giới gấp giấy – Một thế giới đa dạng.
Cá chép: “Thưa cô Diệp, nơi đây thật đa dạng, từ vô vàn Mẫu bông hoa đến các Mẫu Rồng. Tôi sẽ vượt thác để hoá Rồng, nhưng không biết nên chọn Rồng Phương Đông hay Rồng Phương Tây?”
KTS. Nguyễn Thị Diệp
Xem các Bài giảng khác tại đây