NGHỆ THUẬT GẤP GIẤY CỔ ĐIỂN VIỆT NAM | Vietnamese Classical Paper Folding Art

CHƯƠNG TRÌNH DẠY GẤP GIẤY CHO NGƯỜI MỚI THAM GIA | Paper Folding Program for Beginners

————————————————————— 

BÀI GIẢNG 7: TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ MẪU GẤP GIẤY | Lecture 7: Paper-Folding Model Evaluation Criteria

1. Mở đầu

Hiện trên thế giới có hàng nghìn mẫu gấp giấy. Vậy, thế nào là một Mẫu gấp giấy đẹp?

Bài giảng 7 giới thiệu Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển của người Việt Nam.

Bộ tiêu chí này góp phần khẳng định tính đại chúng của Nghệ thuật Gấp giấy; Giúp người tham gia gấp giấy có thể tự đánh giá mẫu gấp giấy; Giúp nghệ nhân có cái nhìn tích hợp về mẫu gấp giấy; Làm tiêu chí chấm điểm trong lớp học gấp giấy và cuộc thi gấp giấy.

2. Nguồn gốc và vai trò của Bộ tiêu chí đánh giá Mẫu gấp giấy

– Từ xưa, mỗi nghệ nhân gấp giấy có tiêu chí đánh giá của riêng mình.

– Gấp giấy theo xu hướng cổ điển / truyền thống: Mục tiêu chính là thể hiện tính đại chúng và dễ lan truyền; Đánh giá vẻ đẹp của Mẫu gấp theo tính biểu tượng; Số lượng bước gấp càng ít càng tốt; Thời gian gấp không nhiều (trung bình 0,5 – 1h); Đơn giản, logic, gấp giấy, sử dụng tối đa diện tích giấy; Người gấp theo mẫu là đối tượng được quan tâm.

– Gấp giấy theo xu hướng hiện đại / phi truyền thống: Hướng đến tạo ra những mẫu gấp đa dạng, chi tiết, giống y như thật… Các nghệ nhân theo xu hướng này đánh giá vẻ đẹp của Mẫu gấp theo mức độ giống với đối tượng miêu tả; Không đặt ra yêu cầu về số lượng bước gấp, mẫu gấp có thể đến hàng trăm bước gấp; Không đặt ra yêu cầu về thời gian gấp, mẫu gấp có thể kéo dài từ vài tiếng đến vài ngày; Kỹ thuật gấp đa dạng: Thường yêu cầu kỹ thuật cao; Kết hợp nặn giấy, vẽ thêm trang trí,… Người sáng tác mẫu là đối tượng được quan tâm.

– Nghệ thuật Gấp giấy là nghệ thuật đại chúng. Một Mẫu gấp giấy không chỉ thể hiện năng lực sáng tạo của nghệ nhân mà còn thu hút được nhiều người gấp theo. Muốn vậy, phải có các tiêu chí đánh giá phù hợp.

– Bài giảng này giới thiệu Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển do KTS. Nguyễn Thị Diệp nghiên cứu và đề xuất từ năm 2023.

Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy theo xu hướng cổ điển do KTS. Nguyễn Thị Diệp nghiên cứu và đề xuất từ năm 2023.

 3. Vai trò của Bộ tiêu chí đánh giá Mẫu gấp giấy

– Ước tính hiện nay thế giới có hàng trăm nghệ nhân với khoảng 10 nghìn Mẫu gấp giấy. Trong số Mẫu gấp giấy sáng tạo mới, số lượng Mẫu gấp giấy đẹp, được nhiều người ưa thích không nhiều, có lẽ chỉ chiếm khoảng một phần mười trong số đó.

– Với số lượng rất lớn Mẫu gấp giấy, các Hội Gấp giấy cần dành thời gian cho việc lựa chọn những mẫu gấp đẹp trên thế giới để giới thiệu cho mọi người (Sẵn sàng Mẫu gấp – Folding Model Readiness), không chỉ để chiêm ngưỡng mà có thể gấp theo. Nhờ có Bộ tiêu chí đánh giá Mẫu gấp giấy mà các Hội Gấp giấy có căn cứ để chấm điểm, lựa chọn những Mẫu gấp giấy đẹp để lan truyền rộng rãi và lưu truyền cho đời sau.

– Nhờ có Bộ tiêu chí đánh giá Mẫu gấp giấy mà người sáng tác mẫu có cơ sở để tự đánh giá và điều chỉnh mẫu gấp của mình sao cho đẹp.

– Nhờ có Bộ tiêu chí đánh giá Mẫu gấp giấy mà người gấp theo có cơ sở để đối chiếu, xem xét và lựa chọn mẫu phù hợp để gấp theo.

– Bộ tiêu chí đánh giá Mẫu gấp giấy có thể coi như trật tự của thế giới gấp giấy.

Bộ tiêu chí đánh giá Mẫu gấp giấy có thể coi như trật tự của thế giới gấp giấy

4. Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy

4.1. Tiêu chí 1: Giống đối tượng miêu tả, trước hết là các chi tiết tiêu biểu.

– Đối tượng miêu tả của Nghệ thuật Gấp giấy thường có nhiều chi tiết mà một mẫu gấp không thể miêu tả hết. Trong Nghệ thuật Gấp giấy không có khái niệm gấp giống đến bao nhiêu % thì đạt yêu cầu. Các chi tiết tiêu biểu mà mẫu gấp thể hiện dần trở thành biểu tượng tinh thần của mẫu gấp.

– Đối với người nghệ nhân: Khi sáng tác, việc đầu tiên phải làm là tìm ra chi tiết tiêu biểu của đối tượng miêu tả; Việc cân bằng giữa mức độ chi tiết và số lượng bước gấp là hết sức quan trọng.

Ví dụ 1: Chi tiết tiêu biểu của Mẫu gấp con cò ngồi truyền thống (con hạc). Nghệ nhân vô danh chỉ chọn chi tiết tiêu biểu chính là đôi cánh rộng, cổ vươn cao và đầu nhọn. Các chi tiết khác bỏ qua, kể cả chân và đuôi. Vì không có chân nên mẫu này còn gọi là Mẫu “con cò ngồi”. Nhờ ít bước gấp mà mẫu gấp được lan truyền rộng rãi. Một số mẫu con hạc khác bổ sung thêm chi tiết như: hai chân, đuôi, lông cánh, mỏ,… nhưng vẫn không làm sâu sắc hơn tính biểu tượng thanh cao của con cò, mà lại mất nhiều thời gian để gấp.

Hình ảnh Mẫu gấp con cò ngồi với đôi cánh rộng, cổ vươn cao, đầu và đuôi nhọn

– Đối với người tham gia gấp giấy: Ấn tượng về các chi tiết tiêu biểu cũng là cơ sở cho người gấp theo mẫu lựa chọn mẫu yêu thích để gấp theo; Việc cân bằng giữa mức độ chi tiết và thời gian gấp là yếu tố chính thu hút lựa chọn mẫu nào để gấp theo.

Ví dụ 2: Chi tiết tiêu biểu của Mẫu gấp Con chim lạc. Con chim thường có chi tiết tiêu biểu là đầu, đuôi, 2 cánh và chân. Nhiều Hình cơ bản có thể tạo được các chi tiết này. Vì vậy, có vô vàn mẫu gấp chim. Tuy nhiên, đối với Mẫu gấp Con chim lạc, biểu tượng là các nếp gấp phải tạo thành các chi tiết như nét chạm khắc trên trống đồng.

Nghệ nhân sáng tác mẫu này cho rằng: Đây là chi tiết quyết định đối với mẫu gấp.

Hình ảnh Mẫu gấp chim lạc với các nét biểu tượng tương tự như nét chạm khắc trên bề mặt trống đồng

4.2. Tiêu chí 2: Số lượng bước gấp, càng ít càng tốt.

– Trong xã hội ngày nay, con người bận rộn với những kế hoạch riêng. Thời gian rảnh không nhiều. Nếu mẫu gấp quá phức tạp và mất nhiều thời gian, sẽ khó thu hút người tham gia. Một mẫu có ít bước gấp sẽ là lựa chọn phù hợp để tiêu dùng thời gian rảnh.

– Một mẫu có nhiều bước gấp. Phân loại mẫu gấp theo số bước gấp, gồm 4 nhóm:

+ Nhóm 1 – Số bước gấp ít: Từ 25 bước trở xuống (không kể Hình cơ bản);

+ Nhóm 2 – Số bước gấp trung bình: Từ 26 đến 40 bước (không kể Hình cơ bản);

+ Nhóm 3 – Số bước gấp nhiều: Từ 41 đến 55 bước (không kể Hình cơ bản);

+ Nhóm 4 – Số bước gấp rất nhiều: Trên 55 bước gấp (không kể Hình cơ bản).

– Tất cả các mẫu gấp giới thiệu trên Kênh Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com chỉ đến 40 bước gấp trở xuống (không kể Hình cơ bản).

Ví dụ một số mẫu gấp thuộc Nhóm 1 và Nhóm 2. Các mẫu này đã được giới thiệu trên Kênh Diep Tay Vlogs.

4.3. Tiêu chí 3: Quá trình gấp logic, để ai cũng gấp theo được

– Nhờ có quá trình gấp logic, người gấp giấy dễ gấp theo và nhớ được mẫu gấp.

– Tính logic trong quá trình sáng tác mẫu gấp:

+ Logic của quá trình tạo lập không gian mẫu gấp: Quá trình gấp giấy gồm: Tờ giấy hình vuông – Hình cơ bản – Mẫu Gấp giấy. Trong quá trình này hình thành các dạng không gian: Dạng lớp không gian 3Dp (3D plan), hình ảnh Mẫu gấp được đánh giá từ trên xuống hay từ dưới lên; Dạng lớp không gian 3Ds (3D side), hình ảnh Mẫu gấp được đánh giá từ các mặt bên; Dạng khối tích hợp 3Di (Integrated 3D Space) của cả 2 dạng lớp không gian: 3Di = 3Dp + 3Ds. Các dạng không gian này phải xác định ngay từ khi lựa chọn Hình cơ bản để sáng tạo và trình bày mẫu gấp.

Tính logic của quá trình tạo lập không gian mẫu gấp 

+ Logic của quá trình sắp xếp bước gấp: Là việc sắp xếp thứ tự bước gấp hợp lý: Gấp từ tổng thể đến chi tiết. Gấp phần nào trước, phần nào sau để không bị xung đột, không lòng vòng, góp phần hạn chế số bước gấp.

Đây là việc không hề đơn giản, mất nhiều thời gian của nghệ nhân. Đôi khi, việc sắp xếp quá trình gấp còn mất nhiều thời gian hơn việc tạo ra mẫu gấp. Tuy nhiên, đây là điều tất yếu phải làm trong quá trình sáng tác.

Tính logic trong quá trình sắp xếp bước gấp

+ Logic của kỹ thuật gấp: Là sử dụng các động tác gấp cơ bản (8 động tác) và gấp phối hợp (12 động tác). Tất cả các động tác đều là gấp giấy, chứ không “nặn giấy”. Trong quá trình gấp đều định vị vị trí gấp một cách logic, hình học, chứ không gấp tuỳ tiện. Ngoài ra, còn có kỹ thuật sử dụng 2 màu của mặt giấy, góp phần thể hiện đặc điểm tiêu biểu của đối tượng miêu tả và tạo sự hấp dẫn cho mẫu gấp.

Tính logic của kỹ thuật gấp

– Tính logic trong quá trình giới thiệu mẫu gấp, gồm 3 bước:

+ Bước 1: Giới thiệu Hình cơ bản: Tên Hình cơ bản; Tạo nếp gấp; Gấp tạo Hình cơ bản.

+ Bước 2: Gấp theo mẫu gấp: Từ tổng thể đến chi tiết; Được trình bày từ trên xuống hoặc từ mặt bên vào; Chú ý đến màu của mặt giấy;

+ Bước 3: Điều chỉnh mẫu gấp: Sau khi gấp xong, điều chỉnh mẫu gấp theo mong muốn: đối với nghệ nhân, có thể phải điều chỉnh lại các bước gấp; Đối với người gấp theo, là cơ sở để điều chỉnh thành các mẫu của riêng mình.

4.4. Tiêu chí 4: Diện tích giấy được sử dụng tối đa; Gấp giấy mà không phải “Nặn giấy”

– Giấy là phương tiện tạo mẫu gấp giấy. Khổ giấy phổ biến là 15 x 15cm; 20 x 20cm, hiếm khi dùng khổ giấy lớn. Loại giấy chuyên dùng thường mỏng, có 2 mặt màu.

– Trong Nghệ thuật Gấp giấy, khởi nguồn từ 1 tờ giấy hình vuông, thông qua cách gấp mà tạo thành mẫu gấp. Không như nghệ thuật điêu khắc, phù điêu, khởi nguồn từ một tảng đá, khối đất sét, khối thạch cao, khối kim loại, mà khoét phần thừa đi hoặc đắp thêm để tạo thành tác phẩm.

– Mỗi cm2 giấy đều rất có giá trị, nên phải tận dụng tối đa, tránh trường hợp dồn giấy thừa ở bên trong.

– Các nhánh gấp được tạo bởi những động tác gấp, không phải kéo dãn giấy hay nặn giấy (dùng giấy ướt để kéo cho dễ).

– Sau khi mẫu gấp hoàn thành, nghệ nhân thường quan sát mẫu gấp xem còn diện tích giấy thừa nào có thể sử dụng tiếp tục để tạo ra các chi tiết, màu sắc trang trí. Trong trường hợp diện tích giấy bị dồn nhiều, cần thiết phải tính đến việc điều chỉnh lại quá trình gấp hoặc phải tìm Hình cơ bản mới để thực hiện lại từ đầu.

 Ví dụ một số mẫu gấp tận dụng tối đa diện tích giấy

4.5. Tiêu chí 5: Hình cơ bản mới, để tạo sự đặc sắc của mẫu gấp

– Các mẫu gấp giấy không thể được hình thành trực tiếp từ 1 hình vuông mà bắt nguồn từ hàng trăm Hình cơ bản khác nhau tạo thành các nhóm.

– Từ 1 Hình cơ bản cho ta số lượng nhánh gấp, hình dáng, tỷ lệ và vị trí nhánh gấp. Chính điều này là cơ sở để nghệ nhân sáng tác các mẫu khác nhau.

– Một mẫu gấp đẹp không chỉ đáp ứng 4 tiêu chí trên mà còn bắt nguồn từ Hình cơ bản mới. Qua đó tạo ra sự đặc sắc của mẫu gấp.

Một số hình ảnh Hình cơ bản mới được nghệ nhân P. D. Tuyen tạo lập năm 2025 – 2026

 5. Cách vận dụng Bộ tiêu chí khung đánh giá Mẫu gấp giấy

– Đối với người gấp theo mẫu: Để lựa chọn một mẫu gấp đẹp, người gấp theo có thể tự đánh giá theo bảng sau.

Tổng điểm tối đa là 10 điểm (Mỗi tiêu chí đạt tối đa 2 điểm). Một mẫu gấp có tổng điểm lớn hơn hoặc bằng 7 điểm là mẫu gấp đáng chú ý.

– Đối với người sáng tác: Tự đánh giá điểm của mẫu gấp để điều chỉnh mẫu gấp và cách trình bày nhằm thu hút nhiều người gấp theo.

Bảng đánh giá Mẫu gấp yêu thích theo Bộ 5 tiêu chí 

Đánh giá Mẫu gấp thuyền mái hiên

Đánh giá Mẫu gấp con ngỗng

Đánh giá Mẫu gấp con cá vàng

6. Bài tập thực hành theo Bài giảng

6.1. Mẫu gấp Cá vàng:

Mẫu gấp xuất phát từ Hình cơ bản N1.3f, chia cạnh tờ giấy thành 4 phần. Hình cơ bản có 7 bước gấp.

Mẫu có 14 bước (không kể Hình cơ bản), thể hiện biểu tượng cá vàng với các đặc trưng tiêu biểu: Hình dáng chung, vây và đuôi cá. Mẫu ở dạng khối tích hợp 3Di (Integrated 3D Space).

Mẫu có quá trình gấp logic, dễ nhớ. Phù hợp cho trẻ em và những người mới tham gia gấp giấy.

Xem video hướng dẫn gấp Mẫu cá vàng tại đây: https://www.youtube.com/watch?v=eBMhy2eefLI 

6.2. Mẫu gấp Con ngỗng:

Mẫu gấp xuất phát từ Hình cơ bản N1.5n, chia cạnh tờ giấy thành 8 phần. Hình cơ bản có 9 bước gấp. Đây cũng là Hình cơ bản mới.

Mẫu có 19 bước (không kể Hình cơ bản), thể hiện rõ hình dáng tiêu biểu của con ngỗng, với cổ dài, 2 chân, cánh. Mẫu ở dạng không gian 3Ds (3D side).

Mẫu có quá trình gấp logic. Ai cũng có thể gấp theo được.

Xem video hướng dẫn gấp Mẫu con ngỗng tại đây: https://www.youtube.com/watch?v=cJPVAYY6y1I&t=40s 

7. Kết luận

Trên đây là Bộ 5 tiêu chí khung đánh giá mẫu gấp giấy của người Việt, theo xu hướng cổ điển. Bộ tiêu chí khung đánh giá Mẫu Gấp giấy có thể coi như trật tự của Thế giới Gấp giấy.

Bộ tiêu chí này góp phần: i) Thiết kế mẫu tốt hơn; ii) Lựa chọn hợp lý hơn mẫu gấp để gấp theo; iii) So sánh mẫu gấp một cách khách quan; iv) Thúc đẩy sự sáng tạo.

Tất cả các mẫu gấp được lựa chọn giới thiệu trên Kênh YouTube Diep Tay Vlogs và trang web dieptay.com đều dựa trên Bộ tiêu chí trên.

Chúc mọi người nắm được Bộ tiêu chí và vận dụng thành thạo.

Hẹn gặp lại trong Bài giảng số 8.

Tranh vui: Thế giới gấp giấy – Nơi sôi động, hấp dẫn bởi 5 tiêu chí đánh giá mẫu gấp.   

Bọ ngựa: “Thưa cô Diệp, nhờ có tiêu chí đánh giá mà tôi tin rằng mình sẽ được nhiều người tham gia gấp giấy lựa chọn để gấp theo.”

 

KTS. Nguyễn Thị Diệp

Xem video Bài giảng 7 tại đây

Xem các Bài giảng khác tại đây